چربی احشایی چیست؟ راهنمای ۱۲ هفتهای برای دور کمر کمتر
انتشار: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵
چربی احشایی چربیای است که در عمق شکم، دور اندامهای داخلی مثل کبد، رودهها و لوزالمعده جمع میشود. با دست گرفته نمیشود و از بیرون فقط به شکل شکمی سفت و جلوآمده دیده میشود. این نوع چربی با خطر بیشتر دیابت نوع ۲، بیماری قلبی و کبد چرب همراه است. خبر خوب این است که معمولاً به کسری کالری و ورزش منظم خوب جواب میدهد؛ با برنامهای ۱۲ هفتهای که در ادامه میخوانید، کم شدن دور کمر برای بیشتر آدمها هدفی واقعبینانه است.
راه کم کردنش اما از دراز و نشست نمیگذرد. هیچ حرکتی چربی را فقط از یک نقطه برنمیدارد. چیزی که چربی احشایی را پایین میآورد، همان چیزی است که کل چربی بدن را پایین میآورد، بهاضافه چند عادت که روی همین نوع چربی اثر بیشتری دارند.
چربی احشایی چه فرقی با چربی زیر پوست دارد؟
بدن چربی را در دو لایهی اصلی ذخیره میکند. لایهای که زیر پوست است، همان است که با انگشت گرفته میشود: روی ران، باسن، بازو و شکم. لایهی دوم پشت دیوارهی عضلات شکم است و دور اندامها را میپوشاند. مقداری از آن لازم است و از اندامها محافظت میکند؛ مشکل از جایی شروع میشود که زیاد شود.
ویژگی
چربی زیر پوست
چربی احشایی
کجاست
درست زیر پوست، در همهی بدن
داخل حفرهی شکم، دور کبد و رودهها
با دست گرفته میشود؟
بله، نرم و قابل گرفتن
نه، شکم را سفت و جلوآمده نشان میدهد
ارتباط با بیماریهای متابولیک
کمتر
بیشتر
واکنش به کاهش وزن و ورزش
کندتر، بهخصوص در ران و باسن
معمولاً خوب
یک شکل آشنا: کسی که دست و پای باریکی دارد ولی شکمش گرد و سفت است، احتمالاً بخش بزرگی از چربیاش احشایی است. اینجا ترازو و حتی BMI گول میزنند. آدمی با وزن «سالم» هم ممکن است چربی احشایی زیادی داشته باشد.
چرا چربی احشایی خطرناکتر است؟
چربی فقط انبار انرژی نیست. چربی احشایی از نظر سوختوساز فعال است و مواد مختلفی ترشح میکند که مستقیم به کبد میرسند. وقتی زیاد شود، با مقاومت به انسولین، بالا رفتن قند و چربی خون، فشار خون بالا و کبد چرب ارتباط دارد. اینها همان عوامل خطریاند که با هم احتمال دیابت نوع ۲ و بیماری قلبی را بالا میبرند.
کبد چرب غیرالکلی از یافتههای رایج سونوگرافی شکم است و خیلیها اولین بار در یک چکاپ معمولی متوجهش میشوند. ارتباط نزدیکی با چربی احشایی دارد و یکی از دلایلی است که پزشکها اول به دور کمر نگاه میکنند، نه فقط به عدد ترازو. اگر به رابطهی وزن و قلب علاقه دارید، راهنمای کاهش وزن و سلامت قلب این بخش را کاملتر توضیح میدهد.
از کجا بفهمیم چربی احشایی زیادی داریم؟
اندازهگیری دقیق چربی احشایی فقط با تصویربرداری مثل سیتیاسکن، امآرآی یا دگزا ممکن است، که برای این کار تجویز نمیشوند. در خانه، دو عدد ساده تخمین خوبی میدهند.
دور کمر را درست اندازه بگیرید
صبح، پیش از صبحانه، بایستید و لباس را از دور شکم کنار بزنید.
نقطهی وسط بین پایینترین دنده و بالای استخوان لگن را پیدا کنید. این نقطه معمولاً کمی بالاتر از ناف است.
متر خیاطی را افقی و صاف دور شکم بگذارید؛ نه آنقدر سفت که پوست فرو برود، نه شل.
یک بازدم معمولی کنید و در پایان بازدم عدد را بخوانید. شکم را تو ندهید.
دو بار اندازه بگیرید و میانگین را بنویسید.
سازمان جهانی بهداشت دور کمر بیش از ۱۰۲ سانتیمتر در مردان و بیش از ۸۸ سانتیمتر در زنان را نشانهی خطر قابلتوجه میداند و از ۹۴ و ۸۰ سانتیمتر به بالا را خطر افزایشیافته. این آستانهها برای همهی جمعیتها یکسان نیستند و بعضی گروهها با دور کمر کمتر هم در معرض خطرند؛ پس آنها را علامت هشدار ببینید، نه خط قطعی.
نسبت دور کمر به قد
سادهترین قاعده این است: دور کمرتان کمتر از نصف قدتان باشد. کسی که ۱۷۰ سانتیمتر قد دارد، بهتر است دور کمرش زیر ۸۵ سانتیمتر باشد. این نسبت قد را هم در نظر میگیرد و برای همین از دور کمر تنها منصفانهتر است. محاسبهگر نسبت دور کمر به قد عدد شما را با بازههای رایج مقایسه میکند.
ترازوهای هوشمند هم گاهی عددی به اسم «چربی احشایی» نشان میدهند. این عدد با جریان برق ضعیف تخمین زده میشود و با آب بدن و حتی زمان اندازهگیری تغییر میکند. برای دیدن روند بد نیست، اما متر خیاطی ارزانتر و قابلاعتمادتر است.
چه عادتهایی چربی احشایی را بالا میبرند؟
بعضی عوامل دست شما نیستند: ژنتیک، بالا رفتن سن، و در زنان یائسگی که الگوی ذخیرهی چربی را از ران و باسن به سمت شکم میبرد. مردها هم بهطور کلی بیشتر چربی را در شکم ذخیره میکنند. اما بخش بزرگی از ماجرا به عادتها برمیگردد:
مازاد کالری طولانیمدت، از هر منبعی که باشد.
قند مایع: نوشابه، آبمیوهی صنعتی، شربت و چای با چند حبه قند. اینها کالری زیادی میرسانند و سیری نمیآورند.
کمتحرکی؛ ساعتها نشستن پشت میز و بعد پشت فرمان و بعد جلوی تلویزیون.
کمخوابی مداوم. خواب کمتر از ۶ ساعت معمولاً با اشتهای بیشتر و میل به خوراکی شیرین همراه است.
استرس طولانی، که هم روی هورمونها اثر میگذارد و هم روی اینکه سراغ چه غذایی میروید.
سیگار و مصرف الکل.
خانمهایی که در سالهای نزدیک به یائسگی متوجه بزرگتر شدن دور کمرشان شدهاند، در راهنمای لاغری در یائسگی برنامهی مخصوص همین دوره را پیدا میکنند.
برنامه ۱۲ هفتهای کاهش چربی احشایی
دوازده هفته را به سه مرحلهی چهارهفتهای تقسیم کنید. هر مرحله کارهای مرحلهی قبل را نگه میدارد و چیز تازهای اضافه میکند.
مرحله
تمرکز
کار اصلی
چه چیزی را اندازه بگیرید
هفته ۱ تا ۴
کالری و قند مایع
کسری ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری، حذف نوشیدنی شیرین، ۱۵۰ دقیقه پیادهروی در هفته
دور کمر و وزن روز اول، وزن هفتگی
هفته ۵ تا ۸
عضله و فیبر
دو جلسه تمرین قدرتی در هفته، حبوبات و سبزی در هر روز
دور کمر آخر هفته هشتم
هفته ۹ تا ۱۲
شدت و خواب
پیادهروی تندتر یا سربالایی، ۷ ساعت خواب، تنظیم دوباره کالری
دور کمر، وزن و نسبت دور کمر به قد
هفته ۱ تا ۴: کسری کالری و خداحافظی با قند مایع
اول عدد خودتان را پیدا کنید. با محاسبهگر کالری و ماکروی روزانه نیاز روزانهتان را تخمین بزنید و ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری کمتر بخورید. این کسری برای بیشتر آدمها کاهش حدود ۰٫۵ تا ۱ کیلو در هفته را به دنبال دارد.
بیشتر از هر تغییر دیگری، نوشیدنیهای شیرین را کنار بگذارید. یک قوطی نوشابه حدود ۱۴۰ کالری دارد و یک لیوان آبمیوهی صنعتی چیزی در همین حدود. چای را با یک حبه قند یا بیقند بنوشید و دوغ و آب را جای نوشابهی سر سفره بگذارید.
پیادهروی را هم از همین ماه شروع کنید: هفتهای دستکم ۱۵۰ دقیقه با شدت متوسط، یعنی آنقدر تند که بتوانید حرف بزنید ولی آواز خواندن سخت باشد. پنج روز سی دقیقه، یا روزی دو بار پانزده دقیقه بعد از ناهار و شام.
حساب کالری و تقسیم آن بین پروتئین و کربوهیدرات و چربی، کاری است که خیلیها در هفتهی اول از آن خسته میشوند. فیگ فیت هدف روزانهی کالری و ماکروها را از روی قد، وزن، سن، سطح فعالیت و سرعتی که برای کاهش وزن انتخاب میکنید میسازد. اگر سرعت انتخابیتان کالری را بیش از حد پایین ببرد، هدف ملایمتری میگیرید.
هفته ۵ تا ۸: تمرین قدرتی و فیبر بیشتر
در این مرحله دو جلسه تمرین قدرتی در هفته اضافه کنید. عضلهی بیشتر یعنی بدنی که قند خون را بهتر مصرف میکند و در دورهی کمخوری، کمتر عضله از دست میدهد. شروع ساده است: اسکوات، لانج، شنای سوئدی روی زانو یا دیوار، پل باسن و پلانک؛ از هر حرکت دو تا سه ست ۱۰ تا ۱۵ تکراری. توضیح و تخمین کالریسوزی هر حرکت را در جستوجوی حرکات ورزشی ببینید.
در بشقاب هم فیبر را بالا ببرید. فیبر محلول، که در جو، حبوبات، بادمجان و سیب هست، سیری را طولانیتر میکند. چند جایگزین ساده:
بهجای
این را امتحان کنید
نان سفید باگت یا لواش
نان سنگک، آن هم دو تکهی کفدستی
سه کفگیر برنج کته
دو کفگیر برنج با یک کاسه عدسی یا آش جو
سیبزمینی سرخکرده
سیبزمینی تنوری یا آبپز
کاسهی بزرگ تخمه جلوی تلویزیون
یک خیار و یک سیب، یا یک مشت کوچک آجیل
سالاد الویه
سالاد شیرازی یا ماست و خیار
در هر وعده هم پروتئین بگذارید: تخممرغ، ماست، مرغ، ماهی، حبوبات. پروتئین سیرکننده است و کمک میکند وزنی که کم میشود بیشتر چربی باشد.
هفته ۹ تا ۱۲: شدت بیشتر، خواب بهتر
حالا بدنتان به پیادهروی عادت کرده است. دو جلسه از پیادهرویهای هفته را سختتر کنید: مسیر سربالایی، پله، یا تناوبی؛ مثلاً دو دقیقه تند و یک دقیقه آرام، ده بار. ورزش هوازی با شدت متوسط تا زیاد از موثرترین راههای کم کردن چربی احشایی است، حتی وقتی وزن خیلی تکان نمیخورد.
خواب را هم جدی بگیرید. ساعت بیدار شدن را ثابت نگه دارید، شام را دو سه ساعت پیش از خواب تمام کنید و هدف را دستکم ۷ ساعت خواب بگذارید.
بدن سبکتر انرژی کمتری مصرف میکند، پس کالری هدفی که ۸ هفته پیش حساب کرده بودید، ممکن است دیگر همان کسری را نسازد. در فیگ فیت هر بار که وزن جدید ثبت کنید، هدفها دوباره محاسبه میشوند تا با بدن امروزتان هماهنگ بمانند.
آخر هفته دوازدهم، دور کمر را با همان روش روز اول اندازه بگیرید. اگر دور کمر کم شده، حتی وقتی وزن کمتر از انتظارتان پایین آمده، مسیر درست است؛ ممکن است همزمان کمی عضله ساخته باشید.
غذا و نوشیدنی معجزهگر برای چربی احشایی وجود دارد؟
نه. جستوجوی «آب کردن چربی شکم» پر از نسخههای خانگی است و هیچکدام جای کسری کالری را نمیگیرند. چیزی که واقعاً کمک میکند تکراری و بیهیجان است: کالری کمی کمتر، قند مایع صفر، فیبر و پروتئین بیشتر، پیادهروی منظم و دو جلسه تمرین قدرتی در هفته. اگر قبلاً چند رژیم را امتحان کردهاید و هر بار وسط راه رها شده، مطلب چرا رژیم جواب نمیدهد کمک میکند این بار برنامه را جور دیگری بچینید.
چهار باور رایج که زیاد شنیده میشوند:
«فقط رژیم کتو چربی احشایی را آب میکند»
رژیم کمکربوهیدرات برای بعضیها راحتتر است، چون نان و برنج و شیرینی را یکجا کنار میگذارد و کالری خودبهخود پایین میآید. اما وقتی کالری دو رژیم برابر باشد، کمکربوهیدرات و کمچرب معمولاً نتیجهی نزدیکی دارند. رژیمی را انتخاب کنید که بتوانید ماهها با سفرهی خانواده رویش بمانید.
«لیپوساکشن چربی احشایی را برمیدارد»
لیپوساکشن چربی زیر پوست را میکشد، نه چربی پشت دیوارهی شکم را. چربی دور کبد و رودهها با جراحی زیبایی دست نمیخورد؛ راهش همان کسری کالری و ورزش است.
«ورزش ناشتا چربی شکم را بیشتر میسوزاند»
ورزش صبح ناشتا اگر برایتان راحتتر است، اشکالی ندارد. اما در طول چند هفته، چیزی که چربی را کم میکند جمع کسری کالری و تداوم ورزش است، نه ساعت صبحانه. کسی که ناشتا سرگیجه میگیرد، دلیلی ندارد خودش را مجبور کند.
«قرص و چای لاغری چربی احشایی را هدف میگیرند»
محصولی که چنین ادعایی دارد، یا ادرارآور است و فقط آب بدن را کم میکند، یا ممکن است ترکیب دارویی اعلامنشده داشته باشد. خودسرانه مصرفشان نکنید.
سوالات متداول
با ورزش شکم مثل دراز و نشست، چربی احشایی کم میشود؟
بهتنهایی نه. حرکتهای شکم عضله را قوی میکنند، اما بدن چربی را از نقطهی دلخواه برنمیدارد. ورزش هوازی منظم، تمرین قدرتی کل بدن و کسری کالری، با هم چربی احشایی را پایین میآورند.
لاغرها هم ممکن است چربی احشایی زیاد داشته باشند؟
بله. کسی با BMI در محدودهی سالم، اگر کمتحرک باشد و قند مایع زیاد بخورد، ممکن است دور کمر بزرگ و چربی احشایی زیادی داشته باشد. برای همین نسبت دور کمر به قد کنار BMI ارزش دارد.
در ۱۲ هفته چقدر دور کمر کم میشود؟
عدد ثابتی وجود ندارد و به وزن شروع، جنسیت، سن و میزان پایبندی به برنامه بستگی دارد. با کاهش وزن ۰٫۵ تا ۱ کیلو در هفته، کم شدن چند سانتیمتر از دور کمر در ۱۲ هفته برای خیلیها دور از انتظار نیست. مهمتر از عدد، روند ماهبهماه است.
چربی احشایی زودتر از چربی زیر پوست میرود؟
معمولاً به کاهش وزن و ورزش هوازی خوب واکنش نشان میدهد و ممکن است اول دور کمر کم شود و بعد ران و باسن. این الگو در همه یکسان نیست، اما برای خیلیها دلیل خوبی است که دور کمر را کنار وزن اندازه بگیرند.
برای سنجیدن چربی احشایی باید آزمایش بدهم؟
برای شروع برنامه لازم نیست؛ متر خیاطی و نسبت دور کمر به قد کافی است. اما اگر دور کمرتان بالای آستانههاست، چکاپ و آزمایش قند و چربی خون و آنزیمهای کبد کمک میکند پزشک بداند چربی احشایی چه اثری روی بدنتان گذاشته است.
چربی احشایی دیده نمیشود، ولی با یک متر خیاطی ردش را میشود گرفت. همین امروز دور کمرتان را اندازه بگیرید و جایی بنویسید. دوازده هفته بعد، همان متر نشان میدهد این برنامه چه چیزی را عوض کرده است.