آزمایش قبل از رژیم؛ چک‌لیست ۸ آزمایش برای شروع مطمئن لاغری
انتشار: ۱ فروردین ۱۴۰۵
برای آزمایش قبل از رژیم یک فهرست اجباری واحد وجود ندارد، اما پزشک‌ها معمولاً این هشت مورد را درخواست می‌کنند: شمارش کامل خون (CBC)، قند ناشتا و HbA1c، چربی خون، تیروئید (TSH)، آنزیم‌های کبدی، کراتینین برای کلیه، آهن و فریتین، و ویتامین D. این آزمایش‌ها نشان می‌دهند آیا مشکلی مثل پیش‌دیابت، کم‌کاری تیروئید یا کم‌خونی هست که باید پیش از کم کردن کالری بدانید. اینکه کدام‌ها برای شما لازم است را پزشک بر اساس سن و سابقه‌تان تعیین می‌کند.
خیلی‌ها رژیم را با یک تصمیم ناگهانی شروع می‌کنند: از فردا نان نمی‌خورم. سه ماه بعد، وقتی خستگی و ریزش مو سراغشان آمده، تازه آزمایش می‌دهند و می‌فهمند از اول فریتین پایینی داشته‌اند. یک برگه آزمایش پیش از شروع، هم این خطر را کم می‌کند و هم عددی می‌دهد که چند ماه بعد با آن مقایسه کنید.
چه کسانی قبل از رژیم حتماً آزمایش بدهند؟
برای بزرگسال جوانی که بیماری خاصی ندارد و فقط می‌خواهد چند کیلو کم کند، آزمایش پیش از رژیم توصیه‌ای عاقلانه است، نه شرط شروع. اما در این موقعیت‌ها بهتر است پیش از تغییر رژیم، با پزشک صحبت کنید و آزمایش بدهید:
بیش از ۴۰ سال دارید و در یکی دو سال اخیر آزمایش نداده‌اید.
اضافه وزن زیادی دارید یا دور کمرتان بزرگ است.
سابقه خانوادگی دیابت، بیماری قلبی یا چربی خون بالا دارید.
علائمی مثل خستگی مداوم، سرمازدگی، ریزش مو، تشنگی زیاد یا تکرر ادرار دارید.
داروی همیشگی مصرف می‌کنید یا بیماری شناخته‌شده‌ای دارید.
برنامه بارداری دارید یا قاعدگی‌تان نامنظم است.
قصد دارید رژیمی را شروع کنید که از رژیم معمول خیلی فاصله دارد، مثل رژیم بسیار کم‌کربوهیدرات.
چک‌لیست ۸ آزمایش قبل از رژیم
هر آزمایش این فهرست به یک سوال مشخص جواب می‌دهد. وقتی بدانید هر کدام برای چیست، صحبت با پزشک هم ساده‌تر می‌شود.
۱. شمارش کامل خون (CBC)
این آزمایش گلبول‌های قرمز، سفید و پلاکت‌ها را می‌شمارد و هموگلوبین را اندازه می‌گیرد. برای رژیم مهم است چون کم‌خونی باعث خستگی و تنگی نفس در فعالیت می‌شود؛ کسی که با کم‌خونی کالری‌اش را کم کند و ورزش را شروع کند، زود از پا می‌افتد و فکر می‌کند رژیم به او نمی‌سازد.
۲. قند ناشتا و HbA1c
قند ناشتا میزان قند خون در همان صبح را نشان می‌دهد و HbA1c میانگین تقریبی قند خون در دو سه ماه گذشته را. بازه‌های رایج این‌طور است:
آزمایش
طبیعی
پیش‌دیابت
دیابت (با تایید پزشک)
قند ناشتا (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)
کمتر از ۱۰۰
۱۰۰ تا ۱۲۵
۱۲۶ و بیشتر
HbA1c (درصد)
کمتر از ۵٫۷
۵٫۷ تا ۶٫۴
۶٫۵ و بیشتر
تشخیص دیابت با یک بار آزمایش قطعی نمی‌شود و پزشک معمولاً آن را تکرار می‌کند. اگر عددتان در محدوده پیش‌دیابت است، خبر خوب این است که کاهش وزن ملایم و تحرک بیشتر معمولاً روی همین عدد اثر محسوسی دارد. جزئیات برنامه غذایی این مرحله در رژیم پیش‌دیابت آمده است.
۳. چربی خون (کلسترول و تری‌گلیسرید)
این آزمایش معمولاً چهار عدد دارد: کلسترول کل، LDL (که به آن کلسترول بد میگویند)، HDL (کلسترول خوب) و تری‌گلیسرید. بازه‌های مطلوب رایج برای بزرگسالان:
کلسترول کل: کمتر از ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر
تری‌گلیسرید: کمتر از ۱۵۰
HDL: دستکم ۴۰ در مردان و ۵۰ در زنان
LDL: هدف مناسب به سابقه قلبی و خطرهای دیگر بستگی دارد و پزشک تعیینش می‌کند
تری‌گلیسرید معمولاً سریعتر از بقیه به تغییر رژیم واکنش نشان می‌دهد. قند، شیرینی، نوشابه، آبمیوه صنعتی و نان سفید زیاد آن را بالا میبرند. اگر جوابتان بالا بود، رژیم کلسترول بالا را بخوانید.
۴. تیروئید (TSH)
TSH هورمونی است که مغز برای تنظیم تیروئید میفرستد. بالا بودنش معمولاً نشانه کم‌کاری تیروئید است؛ وضعیتی که میتواند سوختوساز را کند کند، خستگی و یبوست بیاورد و کاهش وزن را سختتر کند. بازه طبیعی TSH از آزمایشگاهی به آزمایشگاه دیگر کمی فرق می‌کند، پس عدد خودتان را با بازهای که روی برگه نوشته شده مقایسه کنید. گاهی پزشک T4 آزاد را هم کنارش می‌خواهد. اگر کم‌کاری تیروئید دارید، راهنمای کاهش وزن با کم‌کاری تیروئید برایتان نوشته شده است.
۵. آنزیم‌های کبدی (ALT و AST)
بالا بودن این آنزیمها میتواند نشانه آسیب یا التهاب کبد باشد. یکی از علتهای شایع آن در کسانی که اضافه وزن دارند، کبد چرب است. پزشک ممکن است برای بررسی بیشتر سونوگرافی هم بخواهد. کبد چرب از آن مشکلهایی است که با کاهش وزن تدریجی معمولاً بهتر می‌شود؛ ولی کاهش وزن خیلی سریع برای کبد مناسب نیست.
۶. کراتینین (عملکرد کلیه)
کراتینین و گاهی اوره (BUN) نشان می‌دهند کلیهها چقدر خوب کار می‌کنند. این آزمایش بهخصوص برای کسی که می‌خواهد رژیم پرپروتئین بگیرد یا مکمل پروتئین مصرف کند اهمیت دارد. برای کلیه سالم، پروتئین در مقدار معمول رژیمهای کاهش وزن مشکلی ندارد، اما کسی که بیماری کلیه دارد باید مقدار پروتئین را با پزشک تنظیم کند.
۷. آهن و فریتین
فریتین ذخیره آهن بدن را نشان می‌دهد و ممکن است مدتها پیش از اینکه هموگلوبین پایین بیاید، کم شده باشد. فریتین پایین یکی از علتهای رایج خستگی و ریزش مو در زنان است، بهخصوص کسانی که قاعدگی پرخون دارند یا گوشت قرمز کمی میخورند. اگر پزشک لازم بداند، ویتامین B12 را هم کنارش بررسی می‌کند؛ مخصوصاً برای گیاهخواران.
۸. ویتامین D
کمبود ویتامین D در ایران رایج است، چون بیشتر وقتها پوست کمی در معرض آفتاب قرار می‌گیرد. این ویتامین در سلامت استخوان و عضله نقش دارد. اینکه کمبودش مستقیم باعث چاقی شود ثابت نشده، پس قرص ویتامین D را «قرص لاغری» حساب نکنید. اگر کمبود داشتید، مقدار و مدت مصرف مکمل را پزشک تعیین می‌کند.
خلاصه در یک جدول
آزمایش
به چه سوالی جواب می‌دهد
معمولاً ناشتا؟
CBC
کم‌خونی دارم؟
نه
قند ناشتا و HbA1c
قند خونم طبیعی است یا پیش‌دیابت دارم؟
قند ناشتا بله، HbA1c نه
چربی خون
کلسترول و تری‌گلیسریدم در چه وضعی است؟
اغلب بله، طبق نظر آزمایشگاه
TSH
تیروئیدم کم‌کار است؟
نه
ALT و AST
کبدم سالم است؟
معمولاً نه
کراتینین
کلیه‌هایم خوب کار می‌کنند؟
معمولاً نه
آهن و فریتین
ذخیره آهنم کافی است؟
گاهی، طبق نظر آزمایشگاه
ویتامین D
کمبود ویتامین D دارم؟
نه
قبل از آزمایش خون چه کار کنید؟
چند کار ساده جواب آزمایش را دقیقتر می‌کند:
از آزمایشگاه بپرسید چند ساعت ناشتا باشید. برای قند و چربی خون معمولاً ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی خواسته می‌شود.
در ساعتهای ناشتایی آب ساده بنوشید. چای، قهوه، آدامس و آبمیوه نه.
روز قبل از آزمایش ورزش خیلی سنگین نکنید؛ تمرین شدید میتواند بعضی عددها را موقتاً تغییر دهد.
شام شب قبل را عادی بخورید. شام خیلی چرب یا خیلی سبکتر از همیشه، تصویر واقعی عادتهایتان را نشان نمیدهد.
فهرست داروها و مکملهایتان را به پزشک و آزمایشگاه بگویید. بعضی مکملها، مثل بیوتین که در مکملهای مو و ناخن زیاد هست، میتوانند در جواب بعضی آزمایش‌ها اختلال ایجاد کنند.
داروی همیشگی را بدون هماهنگی با پزشک قطع نکنید، حتی برای آزمایش.
جواب آزمایش را با رژیم چه کنید؟
جواب آزمایش فقط عدد نیست؛ مسیر رژیم را مشخص می‌کند. چند مثال رایج:
اگر قند ناشتا یا HbA1c در محدوده پیش‌دیابت است، نوشیدنیهای شیرین را اول از همه کنار بگذارید، برنج و نان را همراه سبزی و پروتئین بخورید و پیادهروی بعد از غذا را به برنامه اضافه کنید. مطلب مقاومت به انسولین هم به کارتان میآید.
اگر تری‌گلیسرید بالاست، قند و شیرینی، آبمیوه و نان سفید را کم کنید و ماهی را هفتهای یکی دو بار به برنامه بیاورید.
اگر فریتین پایین است، گوشت قرمز کمچرب، عدس و سبزیهای برگدار را از رژیم حذف نکنید و چای را با فاصله از غذا بنوشید، چون جذب آهن غذا را کم می‌کند. مکمل آهن را فقط با نظر پزشک شروع کنید.
اگر آنزیم‌های کبدی بالاست، وزن را تدریجی کم کنید، قند و غذای سرخکردنی را کاهش دهید و سراغ رژیمهای خیلی سریع نروید. رژیم کبد چرب جزئیات بیشتری دارد.
اگر TSH بالاست، درمان با پزشک است. رژیم کاهش وزن کنار درمان ادامه پیدا می‌کند و معمولاً بعد از تنظیم دارو، روند وزن هم بهتر می‌شود.
اگر همه عددها طبیعی بود، باز هم برگه را نگه دارید. همین برگه چند ماه بعد نقطه مقایسهای است که نشان می‌دهد رژیم، جدا از عدد ترازو، چه اثری روی بدنتان گذاشته است.
چه زمانی آزمایش را تکرار کنید؟
زمان تکرار را پزشک تعیین می‌کند، اما یک قاعده کلی کمک می‌کند انتظار درستی داشته باشید. HbA1c میانگین دو سه ماه را نشان می‌دهد، پس تکرارش زودتر از حدود سه ماه معمولاً تصویر تازهای نمیدهد. چربی خون هم معمولاً بعد از دو سه ماه تغییر رژیم دوباره بررسی می‌شود. اگر همه چیز طبیعی بود، آزمایش سالانه برای بیشتر بزرگسالان کافی است.
در فاصله دو آزمایش، چیزی که میتوانید هر هفته ببینید، وزن و دور کمر است. این دو عدد به شما میگویند مسیر درست است یا نه، بیآنکه منتظر برگه بعدی بمانید.
سه ماه بعد، در ویزیت دوم، کمتر کسی دقیق یادش است وزنش در این مدت چطور تغییر کرده. اگر هفتهای یک بار وزنتان را در فیگ فیت ثبت کنید، نمودار وزن در تب «پیشرفت» روند همین سه ماه را نشان می‌دهد و میتوانید آن را کنار جواب آزمایش جدید به پزشک نشان دهید.
کدام آزمایش‌ها معمولاً لازم نیستند؟
بازار آزمایشهای «مخصوص رژیم» شلوغ است و همهشان ارزش هزینه کردن ندارند:
آزمایشهای عدم تحمل غذایی با IgG فهرست بلندی از غذاهای «ممنوع» می‌دهند، اما انجمنهای معتبر آلرژی آنها را برای تشخیص حساسیت یا عدم تحمل غذایی توصیه نمیکنند. حذف بیدلیل غذاها رژیم را سختتر و کمتنوعتر می‌کند.
آنالیز مو برای پیدا کردن کمبود مواد معدنی به اندازه آزمایش خون قابل اتکا نیست.
درباره آزمایش ژنتیک برای انتخاب رژیم، شواهد فعلی نشان نمیدهد رژیمی که بر اساس ژن تنظیم شود، بهطور قابل اتکایی بهتر از یک رژیم متعادل معمولی جواب دهد.
بررسی گسترده هورمونها بدون هیچ علامتی هم معمولاً لازم نیست؛ این آزمایش‌ها وقتی معنا دارند که پزشک به دلیل علامت یا معاینه درخواستشان کند.
پولی که برای این آزمایش‌ها میدهید، اگر صرف ویزیت پزشک و آزمایشهای پایه شود، معمولاً اطلاعات مفیدتری برایتان میخرد.
سوالات متداول
برای آزمایش قبل از رژیم باید نسخه پزشک داشته باشم؟
بسیاری از آزمایشگاهها آزمایشهای پایه را بدون نسخه هم انجام می‌دهند، اما بهتر است درخواست آزمایش را پزشک بنویسد. پزشک میداند با توجه به سن و سابقه‌تان کدام آزمایش لازم است و تفسیر جواب را هم انجام می‌دهد.
آیا بدون آزمایش نمی‌شود رژیم گرفت؟
برای بزرگسال جوانی که بیماری و علامت خاصی ندارد و کسری کالری ملایمی را انتخاب می‌کند، معمولاً می‌شود. اما اگر بیش از ۴۰ سال دارید، دارو مصرف می‌کنید یا علامتی مثل خستگی مداوم دارید، آزمایش را عقب نیندازید.
چرا با وجود رژیم، جواب آزمایشم تغییری نکرده؟
بعضی عددها، مثل HbA1c و چربی خون، به چند هفته تا چند ماه زمان نیاز دارند. ژنتیک و دارو هم روی آنها اثر دارند. اگر بعد از سه ماه رژیم منظم تغییری ندیدید، با پزشک درباره قدم بعدی صحبت کنید.
آزمایش انسولین ناشتا هم لازم است؟
همیشه نه. بعضی پزشک‌ها برای بررسی مقاومت به انسولین آن را درخواست می‌کنند، بهخصوص در کسانی که سندرم تخمدان پلیکیستیک یا سابقه خانوادگی دیابت دارند. اینکه برای شما لازم است یا نه را پزشک تعیین می‌کند.
کم‌کاری تیروئید جلوی لاغری را می‌گیرد؟
کم‌کاری درماننشده میتواند کاهش وزن را کندتر کند، اما با درمان مناسب، رژیم کاهش وزن معمولاً مثل بقیه جواب می‌دهد. پس اگر TSH بالاست، اول درمان را با پزشک تنظیم کنید و رژیم را کنارش ادامه دهید.
یک برگه آزمایش پیش از رژیم، بیشتر از هر چیز خیالتان را راحت می‌کند: یا میفهمید مشکلی نیست و با اطمینان شروع می‌کنید، یا مشکلی را زود پیدا می‌کنید که رژیم بدون آن نتیجه نمیداد. نوبت آزمایش را بگیرید، برگه را نگه دارید و سه ماه بعد با همان عددها مقایسه کنید.
