رژیم کبد چرب: راهنمای ۳ ماهه کاهش وزن با غذای خانگی
انتشار: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵
رژیم کبد چرب بیش از هر چیز یعنی کاهش وزن آرام و پیوسته. برای کسی که اضافه وزن دارد، کم کردن حدود ۵ درصد وزن بدن معمولاً چربی کبد را کم میکند و در راهنماهای پزشکی، کاهش ۷ تا ۱۰ درصد برای بهتر شدن التهاب کبد هم مطرح میشود. کنار آن، قند و نوشیدنیهای شیرین، غذای سرخکرده و الکل را کنار بگذارید و سبزی، حبوبات، ماهی و غلات سبوسدار را بیشتر کنید. دارو یا جوشاندهی معجزهگری در کار نیست، اما خبر خوب این است که کبد از اندامهایی است که به این تغییرها خوب جواب میدهد.
خیلیها کبد چرب را اتفاقی کشف میکنند: برای درد معده یا یک چکاپ ساده سونوگرافی میدهند و در جواب، کنار کلمهی «گرید ۱» یا «گرید ۲»، اسم کبد چرب را میبینند. معمولاً دردی ندارد و همین باعث میشود جدی گرفته نشود. این راهنما توضیح میدهد کبد چرب چه ربطی به وزن دارد، کدام غذاهای سفرهی ایرانی بیشترین اثر را دارند و یک برنامهی سهماهه با غذای خانگی چه شکلی است.
کبد چرب چیست و چه ربطی به وزن دارد؟
کبد چرب یعنی چربی بیش از حد معمول در سلولهای کبد جمع شده است. نوعی که بیشتر از همه دیده میشود، به مصرف الکل ربطی ندارد و با اضافه وزن، چربی شکمی، مقاومت به انسولین، دیابت و چربی خون بالا همراه است. پزشکان این نوع را کبد چرب غیرالکلی مینامند و در سالهای اخیر نامهای تازهتری هم برایش به کار میرود که بر نقش متابولیسم تاکید دارند.
وقتی بدن بیش از نیازش کالری میگیرد، بهخصوص از قند و کربوهیدراتهای ساده، کبد بخشی از این انرژی اضافه را به چربی تبدیل میکند و در خودش نگه میدارد. مقاومت به انسولین هم این روند را تشدید میکند. برای همین کسانی که پیشدیابت یا دیابت دارند، بیشتر در معرض کبد چرباند و برعکس. اگر آزمایش قندتان هم مرزی است، برنامه ۱۲ هفتهای رژیم پیش دیابت با همین مطلب هممسیر است.
گریدی که در جواب سونوگرافی میآید، تخمینی از مقدار چربی کبد است. گرید بالاتر معمولاً یعنی چربی بیشتر، اما سونوگرافی بهتنهایی نشان نمیدهد کبد ملتهب است یا آسیب دیده. برای این کار، پزشک آزمایش آنزیمهای کبدی و گاهی بررسیهای دیگری درخواست میکند. کبد چرب ساده برای خیلیها سالها بیدردسر میماند، اما در بعضی افراد میتواند به التهاب و در ادامه به آسیب ماندگار کبد برسد. هدف رژیم این است که پیش از آن، مسیر را برگرداند.
چقدر وزن کم کنید و با چه سرعتی؟
برای کسی با وزن ۸۰ کیلو، ۵ درصد یعنی ۴ کیلو و ۱۰ درصد یعنی ۸ کیلو. این عددها دور از دسترس نیستند و برای رسیدن به آنها لازم نیست به وزن ایدهآل برسید.
سرعت هم مهم است. کاهش وزن خیلی سریع با رژیمهای بسیار کمکالری، برای کبد چرب توصیه نمیشود؛ ممکن است فشار بیشتری به کبد بیاورد و خطر سنگ کیسهی صفرا را هم بالا ببرد. همان بازهی امن ۰٫۵ تا ۱ کیلوگرم در هفته اینجا هم بهترین انتخاب است. کسری ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری در روز معمولاً به همین سرعت میرسد. برای پیدا کردن نیاز روزانهتان، را ببینید.
چربی شکمی در کبد چرب از عدد ترازو گویاتر است. دور کمرتان را ماهی یک بار همسطح ناف اندازه بگیرید یا با محاسبهگر نسبت دور کمر به قد وضعیتش را بسنجید. اگر دور کمر کم میشود، حتی وقتی ترازو کند پیش میرود، مسیر درست است.
چه بخوریم و چه نخوریم؟ چراغ راهنمای سفره
بهجای فهرست بلند ممنوعهها، خوراکیها را مثل چراغ راهنمایی سه دسته کنید. سبزها پایهی سفرهاند، زردها با اندازهی مشخص و قرمزها فقط گاهی.
دسته
خوراکیها در سفره ایرانی
چرا
سبز: هر روز
سبزی خوردن، سالاد، بادمجان و کدوی کبابی، اسفناج، حبوبات (عدس، لوبیا، نخود، ماش)، ماهی، مرغ بیپوست، تخممرغ، ماست کمچرب، گردو، روغن زیتون به مقدار کم
فیبر و پروتئین زیاد، چربیهای بهتر، کالری کمتر در هر لقمه
نوشابه، آبمیوهی صنعتی و شربت، شیرینی و کیک، زولبیا و بامیه، غذای سرخکرده، سوسیس و کالباس، فستفود، تهدیگ پرروغن، الکل
قند ساده، چربی اشباع یا ترانس، و کالری زیاد در حجم کم
نوشیدنیهای شیرین، مهمترین قرمز
اگر فقط یک تغییر بدهید، این باشد. قندی که در نوشابه، آبمیوهی صنعتی، شربتها و چای خیلی شیرین هست، سریع به کبد میرسد و بخشی از آن آنجا به چربی تبدیل میشود. یک قوطی نوشابه حدود ۱۴۰ کالری دارد که تقریباً همهاش قند است و هیچ سیریای هم نمیآورد. جایگزینها سادهاند: آب، دوغ کمنمک بدون گاز، چای و دمنوش بیقند، یا آب با چند برش لیمو و نعناع.
میوه هم قند طبیعی دارد، اما فیبرش جذب قند را کندتر میکند. دو سه واحد میوهی کامل در روز در برنامه جا دارد؛ آبمیوه، حتی طبیعی، نه.
چربی را حذف نکنید، عوضش کنید
کبد چرب به معنای حذف کامل چربی نیست. چربیهای ماهی، گردو، بادام و روغن زیتون در الگوهای غذاییای که برای سلامت کبد و قلب توصیه میشوند، جای ثابتی دارند. چیزی که باید کم شود، چربی سرخکردنی، روغن جامد، گوشتهای فرآوریشده و مقدار زیاد روغن در خورشهاست. هفتهای دو بار ماهی، مثلاً قزلآلای کبابی یا ماهی سفید تنوری، شروع خوبی است.
آشپزی خانگی کمچرب، بدون کنار گذاشتن غذای ایرانی
غذای خانگی برای کبد چرب یک امتیاز بزرگ دارد: میدانید چقدر روغن و قند در قابلمه رفته است. چند تغییر در روش پخت، بیآنکه غذا را عوض کند، کالری و چربیاش را پایین میآورد:
روغن را با قاشق بریزید، نه از بطری. هر قاشق غذاخوری روغن حدود ۱۲۰ کالری دارد و یک قابلمهی خورش بهراحتی چند قاشق اضافه میگیرد.
پیاز داغ را با یکی دو قاشق روغن و کمی آب، در ماهیتابهی نچسب و با در بسته تفت دهید.
سبزی قرمهسبزی را بهجای سرخ کردن در روغن زیاد، کمروغن تفت دهید.
آبگوشت و خورش را بعد از پخت چند ساعت در یخچال بگذارید. چربی روی سطح میبندد و با قاشق راحت جدا میشود.
مرغ را بیپوست بپزید و گوشت را پیش از پخت چربیگیری کنید.
کوکو و کتلت را در فر یا ماهیتابهی نچسب با یک قاشق روغن بپزید.
برنج را کته و با روغن کم بپزید و تهدیگ را به یک تکهی کوچک محدود کنید.
برای کسی که هفتهای چند بار یک غذای ثابت میپزد، ثبت دوبارهی آن هر بار حوصله میخواهد. آبگوشت یا عدسیای را که همیشه یکجور درست میکنید، میتوانید یک بار با نام، کالری و ماکروهایش بهعنوان غذای سفارشی در فیگ فیت ذخیره کنید؛ از آن به بعد با یک جستوجو پیدا و ثبت میشود. واحد غذای سفارشی «عدد» است، پس آن را برای یک کاسه یا یک بشقاب تعریف کنید. اگر کالری یک خوراکی بستهبندی را از روی برچسبش میدانید، با ثبت دستی همان عدد را مستقیم وارد کنید.
برنامه سه ماهه رژیم کبد چرب
این برنامه سه ماه است، چون پزشکها معمولاً بعد از چند ماه تغییر سبک زندگی، آزمایشها را تکرار میکنند و سه ماه برای دیدن اولین تغییر در وزن و دور کمر زمان کافی است.
ماه اول: نوشیدنیها و قندها
نوشابه، آبمیوهی صنعتی و شربت را کامل کنار بگذارید.
قند چای را نصف کنید و هفتهبههفته کمتر.
شیرینی را فقط بعد از غذا و به اندازهی یک تکه بخورید، نه کنار چای عصر.
چند روز همهی خوراکیهایتان را ثبت کنید تا ببینید قند و چربی روزتان بیشتر از کجا میآید.
هر روز ۲۰ دقیقه پیادهروی کنید.
ماه دوم: بشقاب و روش پخت
در ناهار و شام، نصف بشقاب را سبزی کنید، یکچهارم پروتئین و یکچهارم برنج یا نان.
دستکم دو روز در هفته حبوبات و دو روز ماهی در برنامه بگذارید.
تغییرهای آشپزی کمچرب را در خورشها اجرا کنید.
سوسیس و کالباس و فستفود را به حداکثر یک بار در هفته برسانید.
پیادهروی را به ۳۰ دقیقه در پنج روز هفته برسانید؛ یعنی حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته که برای سلامت عمومی بزرگسالان توصیه میشود.
ماه سوم: تثبیت و سنجش
برای مهمانی و رستوران برنامه داشته باشید: بین برنج، نان و دسر فقط دو تا را انتخاب کنید.
دو جلسه تمرین قدرتی ساده در هفته اضافه کنید، مثل اسکوات روی صندلی و شنای روی دیوار. ورزش منظم حتی وقتی وزن کند پایین میآید، به کم شدن چربی کبد کمک میکند.
وزن و دور کمر را با روز اول مقایسه کنید.
با هماهنگی پزشک، آزمایش آنزیمهای کبدی یا سونوگرافی را در زمانی که او تعیین میکند تکرار کنید.
اگر در سه ماه به کاهش ۵ درصد وزن یا بیشتر برسید، قدم بزرگی برداشتهاید. اگر هنوز به ۷ تا ۱۰ درصد نرسیدهاید، ادامهی همین مسیر با همان سرعت آرام، هدف ماههای بعد است. برای دیدن کالری غذاهای خانگی و تخمین آنها بدون ترازو، راهنمای کالریشماری غذای ایرانی را بخوانید.
سوالات متداول
کبد چرب با رژیم درمان میشود؟
برای بسیاری از افراد، کاهش وزن و تغییر غذا و تحرک منظم میتواند چربی کبد را کم کند و آنزیمهای کبدی را بهتر کند. این تغییرها پایهی درماناند. اینکه در مورد شما دارو یا بررسی بیشتری لازم است یا نه، تصمیم پزشک است.
عرق کاسنی، شاهتره یا دمنوشهای «پاککنندهی کبد» اثر دارند؟
شواهد کافی برای اینکه این جوشاندهها کبد چرب را درمان کنند وجود ندارد. بعضی مکملها و داروهای گیاهی حتی میتوانند به کبد فشار بیاورند. اگر میخواهید چیزی مصرف کنید، اول با پزشک صحبت کنید و آن را جای کاهش وزن و رژیم نگذارید.
آدمهای لاغر هم کبد چرب میگیرند؟
بله، کبد چرب در افرادی که وزن طبیعی دارند هم دیده میشود، بهخصوص اگر چربی شکمی، مقاومت به انسولین، کمتحرکی یا رژیم پرقند داشته باشند. برای این افراد، تمرکز بیشتر روی کیفیت غذا، کم کردن قند و تحرک است تا عدد ترازو.
تخممرغ برای کبد چرب مجاز است؟
برای بیشتر افراد بله. تخممرغ پروتئین خوبی دارد و آبپز یا املت کمروغن آن جای خوبی در صبحانه دارد. اگر چربی یا کلسترول خونتان بالاست، مقدار مناسب را با پزشک یا متخصص تغذیه مشخص کنید.
قهوه برای کبد چرب خوب است یا بد؟
قهوهی بدون قند و خامه برای بیشتر افراد مشکلی ندارد و پژوهشهایی ارتباط آن را با کبد سالمتر بررسی کردهاند، اما قهوه درمان کبد چرب نیست. قهوههای شیرین و خامهدار کافهای، با قند و چربی زیادشان، خودشان جزو قرمزها هستند.
کبد چرب معمولاً بیصدا شروع میشود و با چند عادت ساده هم میشود مسیرش را برگرداند. از همین هفته نوشیدنیهای شیرین را کنار بگذارید، روغن خورش را با قاشق اندازه بگیرید و روزی بیست دقیقه راه بروید. سه ماه دیگر، دور کمر و جواب آزمایش بهتر از هر حدسی نشان میدهند کبدتان چطور جواب داده است.