فواید کاهش وزن برای سلامتی: تغییرات بدن در ۳ ماه اول
انتشار: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴
فواید کاهش وزن برای سلامتی خیلی زودتر از رسیدن به وزن دلخواه شروع میشود. اگر اضافه وزن دارید، کم کردن ۵ تا ۱۰ درصد از وزن فعلی، یعنی برای فردی ۹۰ کیلویی حدود ۴٫۵ تا ۹ کیلو، معمولاً روی فشار خون، قند خون، چربی خون، کیفیت خواب و درد زانو اثر محسوسی دارد. با سرعت امن ۰٫۵ تا ۱ کیلوگرم در هفته، رسیدن به این مقدار در حدود سه ماه شدنی است.
فهرست فواید لاغری را احتمالاً بارها دیدهاید. چیزی که کمتر گفته میشود این است که هر کدام از این تغییرها کی پیدا میشود و چطور میشود دیدش. کسی که فقط به عدد ترازو نگاه میکند، بخش بزرگی از پیشرفتش را نمیبیند: فشاری که در داروخانه پایینتر آمده، خروپفی که همسرش دیگر از آن گله نمیکند، یا پلههایی که حالا بدون ایستادن وسط راه بالا میرود.
برای سلامتی چند کیلو کاهش وزن کافی است؟
لازم نیست به وزن «ایدهآل» جدولها برسید تا بدنتان سود ببرد. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) و بسیاری از راهنماهای بالینی، کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن را برای افراد دارای اضافه وزن نقطهای میدانند که بهبود فشار خون، قند خون و چربی خون معمولاً از آنجا شروع میشود. یعنی هدف اولتان میتواند خیلی کوچکتر از عددی باشد که در ذهن دارید.
وزن فعلی
۵ درصد کاهش
۱۰ درصد کاهش
۷۰ کیلو
۳٫۵ کیلو
۷ کیلو
۸۰ کیلو
۴ کیلو
۸ کیلو
۹۰ کیلو
۴٫۵ کیلو
۹ کیلو
۱۰۰ کیلو
۵ کیلو
۱۰ کیلو
۱۲۰ کیلو
۶ کیلو
۱۲ کیلو
برای فردی ۱۰۰ کیلویی، ۵ کیلوی اول با سرعت ۰٫۵ تا ۱ کیلو در هفته چیزی بین ۵ تا ۱۰ هفته طول میکشد. پس اگر سه ماه را هدف بگیرید، به احتمال زیاد به این نقطه میرسید و شاید از آن هم عبور کنید.
اینکه اصلاً اضافه وزن دارید یا نه، از دو عدد ساده معلوم میشود. اولی شاخص توده بدنی است که محاسبهگر BMI از روی قد و وزن حسابش میکند. دومی دور کمر است، چون چربی دور شکم بیشتر از چربی جاهای دیگر بدن با فشار خون و قند خون ارتباط دارد. یک قاعدهی ساده و رایج این است که دور کمر کمتر از نصف قد باشد و همین را برایتان میسنجد. کسی که BMI او در محدودهی سالم است اما دور کمرش از نصف قدش بیشتر است، باز هم از کم کردن چربی شکم سود میبرد.
قلب برای هر کیلو بافت اضافه باید خون بیشتری را در رگها جابهجا کند. چربی دور شکم هم فقط یک لایهی ذخیره نیست؛ موادی ترشح میکند که روی رگها و تنظیم فشار اثر میگذارند. برای همین فشار خون از اولین شاخصهایی است که با کاهش وزن تغییر میکند و خیلیها چند هفته بعد از شروع، در اندازهگیری داروخانه عدد پایینتری میبینند.
چربی خون هم معمولاً همراه وزن بهتر میشود. تریگلیسرید که با قند، نان و برنج زیاد و نوشابه بالا میرود، اغلب زودتر از بقیه واکنش نشان میدهد. کلسترول بد (LDL) بیشتر به نوع چربی غذا وابسته است تا فقط به وزن. کم کردن سوسیس و کالباس، کره، روغن جامد و گوشت پرچرب، در کنار کاهش وزن، اثرش را بیشتر میکند.
سه کار کمک میکند این فایده را ببینید و بزرگترش کنید:
پیش از شروع، فشار خونتان را دو سه بار در روزهای مختلف اندازه بگیرید و میانگینش را یادداشت کنید. فشارسنج دیجیتال بازویی در خانه یا داروخانهی محله کافی است.
نمک پنهان را کم کنید. نان، پنیر شور، ترشی و شور، سوسیس و کالباس، چیپس و پفک و غذای بیرون بیشتر نمک روزانه را میآورند، نه نمکدان سر سفره.
هر ماه یک بار فشار را دوباره بسنجید، در همان ساعت روز و بعد از پنج دقیقه نشستن.
کاهش وزن و قند خون: از مقاومت به انسولین تا پیشدیابت
وقتی چربی زیادی دور شکم و در کبد جمع شود، سلولها به انسولین کمتر پاسخ میدهند و بدن برای پایین نگه داشتن قند مجبور است انسولین بیشتری بسازد. به این حالت مقاومت به انسولین میگویند و معمولاً سالها پیش از دیابت نوع ۲ شروع میشود. کاهش وزن، بهویژه کم شدن چربی شکم، حساسیت بدن به انسولین را بهتر میکند.
برای کسی که پیشدیابت دارد، این فایده جدی است. برنامههای شناختهشدهی پیشگیری از دیابت معمولاً کاهش حدود ۵ تا ۷ درصد وزن را همراه با ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته هدف میگیرند؛ تقریباً همان چیزی که در سه ماه اول دستیافتنی است.
کبد چرب هم از همین مسیر سود میبرد. کبد چرب غیرالکلی در کسانی که اضافه وزن دارند شایع است و کاهش وزن تدریجی، اصلیترین توصیهی پزشکان برای آن است. خیلیها اولین بار در سونوگرافی شکم، تصادفی متوجهش میشوند.
برای دیدن این تغییرها، آزمایش خون بهترین ابزار است. آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله میانگین قند خون حدوداً سه ماه گذشته را نشان میدهد. اگر پزشکتان موافق باشد، آزمایش قند ناشتا، هموگلوبین گلیکوزیله و چربی خون در شروع و حدود سه ماه بعد، تصویر روشنی از اثر کاهش وزن میدهد.
مفاصل، کمر و زانو با هر کیلو سبکتر میشوند
در راه رفتن، و بیشتر از آن در بالا و پایین رفتن از پله، نیرویی که به زانو وارد میشود چند برابر وزن بدن است. برای همین کم شدن حتی چند کیلو، روی زانو بیشتر از عددش حس میشود. راهنماهای درمان آرتروز زانو برای افرادی که اضافه وزن دارند، کاهش وزن را کنار ورزش و تقویت عضلات ران یکی از توصیههای اصلی میدانند.
کمردرد هم گاهی با کاهش وزن بهتر میشود، بهخصوص وقتی شکم بزرگ مرکز ثقل بدن را جلو میکشد و قوس کمر را بیشتر میکند. اینجا فقط ترازو مهم نیست. عضلات شکم و باسن که قویتر شوند، بار بیشتری را از روی ستون فقرات برمیدارند.
اگر الان زانو یا کمرتان درد میکند، ورزش را کنار نگذارید؛ نوعش را عوض کنید. پیادهروی روی زمین صاف، دوچرخهی ثابت و شنا یا راه رفتن در آب فشار کمتری به مفاصل میآورند. در جستوجوی حرکات ورزشی میبینید هر کدام از این فعالیتها تقریباً چقدر کالری میسوزاند. اگر درد شدید، تورم یا قفل شدن زانو دارید، پیش از شروع ورزش با پزشک یا فیزیوتراپ مشورت کنید.
خواب، خروپف و انرژی روزانه
چربی اطراف گردن و زیر چانه میتواند راه هوایی را در خواب تنگتر کند. نتیجهاش خروپف است و در بعضی افراد، وقفهی تنفسی در خواب یا آپنهی خواب که با خوابآلودگی روز، سردرد صبحگاهی و بیدار شدنهای پشتسرهم همراه است. کاهش وزن معمولاً خروپف را کمتر میکند و برای آپنهی خواب هم بخشی از درمان است. اگر اطرافیانتان میگویند در خواب نفستان قطع میشود، موضوع را فقط به کاهش وزن نسپارید و به پزشک مراجعه کنید.
ریفلاکس یا همان ترش کردن شبانه هم با چربی شکم ارتباط دارد، چون فشار داخل شکم محتویات معده را به سمت مری هل میدهد. خیلیها با کم شدن چند کیلو و تمام کردن شام دو سه ساعت پیش از خواب، سوزش سر دل کمتری حس میکنند.
انرژی روزانه سختترین فایده برای اندازهگیری است، ولی معمولاً اولین چیزی است که آدمها به زبان میآورند. چند هفته بعد از شروع، خیلیها میگویند خستگی بعد از ناهار کمتر شده یا دیگر وسط پلههای مترو نفسشان بند نمیآید. بخشی از این تغییر از وزن کمتر است و بخشی از چیزهایی که همراهش عوض شدهاند: خواب منظمتر، پیادهروی بیشتر و ناهاری که دیگر آدم را سنگین نمیکند.
بدن در ۳ ماه اول کاهش وزن چه تغییراتی میکند؟
این جدول تصویری کلی است و بدن هر کس با سرعت خودش پیش میرود. کسی که وزن اضافهی بیشتری دارد، معمولاً تغییرها را زودتر میبیند.
بازه
آنچه معمولاً اتفاق میافتد
چه چیزی را بسنجید
هفته ۱ و ۲
افت سریع یکی دو کیلو که بیشترش آب است، نفخ کمتر، گرسنگی بیشتر در روزهای اول
وزن و دور کمر روز اول
هفته ۳ تا ۶
کاهش آهستهتر و واقعی چربی، گشادتر شدن کمر شلوار، خواب بهتر
وزن هفتگی، دور کمر هر دو هفته
هفته ۷ تا ۹
رسیدن خیلیها به ۵ درصد کاهش، پایینتر آمدن فشار خون، پلههای راحتتر
فشار خون ماهانه
هفته ۱۰ تا ۱۳
تثبیت عادتها، کندتر شدن احتمالی سرعت کاهش وزن
آزمایش خون با نظر پزشک، مقایسه با روز اول
کند شدن سرعت در ماه سوم طبیعی است. بدن سبکتر انرژی کمتری مصرف میکند و غذایی که روز اول کسری کالری میساخت، حالا کسری کوچکتری میسازد. این وقت آن است که نیاز کالری را با وزن تازه دوباره حساب کنید. محاسبهگر TDEE این کار را با قد، وزن، سن و سطح فعالیتتان انجام میدهد.
نوسان روزانهی وزن در این سه ماه گمراهکننده است. یک شام شور یا روزهای پیش از قاعدگی میتواند ترازوی صبح را یک کیلو بالا ببرد. بهجای اینکه هر صبح با عدد ترازو بالا و پایین شوید، هفتهای یک بار وزنتان را در فیگ فیت ثبت کنید. نمودار وزن در تب «پیشرفت»، در بازهی ۹۰ روز، تقریباً همین سه ماه را نشان میدهد و وقتی هفت روز از ثبت قبلی بگذرد، کارت وزن یادتان میاندازد که وقت وزنکشی است.
پیشرفت سلامت را چطور بیرون از ترازو بسنجید؟
بیشتر فواید کاهش وزن روی ترازو دیده نمیشوند. اگر فقط وزن را بنویسید، هفتهای که عدد تکان نخورده ممکن است ناامیدتان کند؛ در حالی که همان هفته دور کمرتان دو سانت کم شده یا فشارتان پایین آمده است. این جدول یک دفترچهی سادهی پیگیری است:
شاخص
هر چند وقت
چطور
وزن
هفتهای یک بار
صبح، ناشتا، بعد از دستشویی، در روز ثابتی از هفته
دور کمر
هر دو هفته
با متر خیاطی همسطح ناف، بعد از یک بازدم آرام
فشار خون
ماهی یک بار
بعد از پنج دقیقه نشستن، دو بار اندازهگیری و میانگین
قند و چربی خون
شروع و حدود ۳ ماه بعد
با درخواست پزشک
خواب و خروپف
هفتگی
چند کلمه یادداشت یا پرسیدن از هماتاقی
آمادگی بدنی
ماهی یک بار
تعداد طبقههایی که بدون توقف بالا میروید
ردیف آخر شاید ساده به نظر برسد، اما از انگیزهبخشترینهاست. کسی که ماه اول با دو طبقه پله نفسنفس میزد و ماه سوم چهار طبقه را یکنفس بالا میرود، تغییری را حس کرده که هیچ ترازویی نشانش نمیدهد.
آیا کاهش وزن سریع هم همین فواید را دارد؟
رژیمهای خیلی کمکالری در چند هفته عدد بزرگی روی ترازو نشان میدهند، اما همهی آن فواید را نمیآورند. وقتی کسری کالری خیلی بزرگ باشد، بخش قابل توجهی از وزن کمشده عضله است و بدن با عضلهی کمتر، انرژی کمتری هم مصرف میکند. کاهش وزن خیلی سریع احتمال تشکیل سنگ کیسهی صفرا را هم بالا میبرد. سرگیجه، یبوست، بیحوصلگی و ریزش موی چند ماه بعد هم در این رژیمها کم دیده نمیشود.
مشکل بزرگتر برگشت وزن است. فواید کاهش وزن برای فشار خون و قند خون تا وقتی میماند که وزن کمشده سر جایش بماند. رژیمی که نمیشود ادامهاش داد، معمولاً با وزنی که برمیگردد تمام میشود و همراهش بخشی از آن فواید هم میرود. اینکه چرا این اتفاق اینقدر تکرار میشود، در مطلب چرا رژیم جواب نمیدهد مفصل آمده است.
راه مطمئنتر همان مسیر آهسته است:
کسری کالری ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری در روز، نه نصف کردن غذا.
پروتئین در هر وعدهی اصلی تا عضله کمتر از دست برود.
دو جلسه تمرین قدرتی ساده در هفته، حتی با وزن بدن در خانه.
برای خیلیها چند هفته بعد از شروع کاهش وزن، بهخصوص اگر همزمان نمک غذا کمتر شده باشد. اثر دقیق در هر کس فرق دارد. ماهی یک بار فشارتان را در شرایط یکسان بسنجید تا روند را ببینید و اگر دارو مصرف میکنید، نتیجه را به پزشکتان نشان دهید.
اگر BMI من در محدودهی سالم است، کاهش وزن برایم فایده دارد؟
نه لزوماً. اگر BMI سالم است و دور کمرتان هم کمتر از نصف قدتان است، کاهش وزن ضرورتی ندارد و بهتر است روی ورزش و کیفیت غذا تمرکز کنید. اما اگر دور کمر بالاست، کم کردن چربی شکم حتی با وزن ثابت هم برای قند و فشار خون مفید است.
اگر وزن برگردد، فواید کاهش وزن هم از بین میرود؟
بخش زیادی از آنها بله. فشار خون، قند و چربی خون معمولاً با برگشت وزن دوباره بالا میروند. برای همین سرعت آهسته و عادتهایی که بشود سالها نگهشان داشت، از سرعت زیاد مهمترند.
برای سلامتی، کاهش وزن مهمتر است یا ورزش؟
هر دو، و هر کدام فایدهی جدای خودش را دارد. ورزش منظم حتی بدون کاهش وزن هم به قلب، قند خون و خلقوخو کمک میکند. کاهش وزن بیشتر از راه غذا به دست میآید. ترکیب این دو، هم وزن را پایین میآورد و هم کمک میکند وزن کمشده بیشتر از چربی باشد تا از عضله.
کاهش وزن کلسترول را پایین میآورد؟
اغلب تریگلیسرید و کلسترول خوب (HDL) زودتر از کلسترول بد واکنش نشان میدهند. کلسترول بد بیشتر به نوع چربی غذا بستگی دارد. اگر کلسترولتان بالاست، کنار کاهش وزن، چربیهای جامد و گوشت فرآوریشده را کم کنید و نتیجه را با آزمایش و نظر پزشک پیگیری کنید.
لازم نیست منتظر وزن نهایی بمانید تا بدنتان سود ببرد. سه ماه کاهش وزن آرام، با چند عدد که از روز اول یادداشت کردهاید، معمولاً برای دیدن اولین تغییرها کافی است: کمری که سبکتر شده، فشاری که پایین آمده و خوابی که عمیقتر شده است.