کاهش وزن بعد از ۴۰ سالگی: برنامه غذا و تمرین برای میانسالی
انتشار: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵
کاهش وزن بعد از ۴۰ سالگی با همان قاعدهی همیشگی کار میکند: کمی کمتر از نیاز بدنتان بخورید. فرقش در جزئیات است. در این سن، نگه داشتن عضله از هر زمان دیگری مهمتر است؛ پس کسری کالری ملایم حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری در روز، پروتئین بیشتر از قبل، دو تا سه جلسه تمرین قدرتی در هفته و خواب کافی، پایهی برنامهاند. با این روش، کم شدن حدود نیم کیلو در هفته انتظاری منطقی است.
خیلیها این جمله را گفتهاند یا شنیدهاند: «تا سی سالگی هرچه میخوردم چاق نمیشدم.» حالا همان غذا، همان بشقاب و همان عادتها، هر سال یکی دو کیلو اضافه میکند. این تجربه واقعی است، اما مقصر اصلیاش آن چیزی نیست که معمولاً فکر میکنیم.
آیا متابولیسم بعد از ۴۰ سالگی واقعاً کند میشود؟
کمی، بله؛ اما خیلی کمتر از آنچه شایع است. فرمول میفلین سنتجئور، که رایجترین فرمول برای تخمین متابولیسم پایه (BMR) است، برای هر سال سن حدود ۵ کالری از نیاز روزانه کم میکند. یعنی اگر همهچیز ثابت بماند، بدن شما در ۴۵ سالگی نسبت به ۳۵ سالگی، در حال استراحت، فقط حدود ۵۰ کالری در روز کمتر میسوزاند. این مقدار، اندازهی نصف یک تکه نان سنگک است.
پس آن چند کیلو از کجا میآید؟ معمولاً از چند تغییر آرام که همزمان اتفاق میافتند:
چه چیزی عوض میشود
اثرش روی وزن
چه کار میشود کرد
خود سن
حدود ۵۰ کالری کمتر در روز به ازای هر ده سال
تقریباً هیچ؛ جای نگرانی هم نیست
کم شدن تدریجی عضله
بدن در حال استراحت انرژی کمتری مصرف میکند
تمرین قدرتی و پروتئین کافی
تحرک روزانهی کمتر
پشت میز، در ماشین، کمتر سر پا؛ گاهی چند صد کالری در روز
قدمشماری و پیادهروی بعد از غذا
خواب کوتاهتر یا بیکیفیت
اشتهای بیشتر و میل به خوراکی شیرین
ساعت خواب ثابت، شام زودتر
تغییرات هورمونی
جمع شدن چربی بیشتر دور شکم
تمرین قدرتی، مشورت با پزشک در صورت علائم
ردیف سوم را دستکم نگیرید. کسی که در بیستوچند سالگی پیاده سر کار میرفت، با بچهها بازی میکرد و پله بالا و پایین میرفت، حالا ممکن است روزی چند هزار قدم کمتر راه برود. هر هزار قدم، بسته به وزن، چیزی حدود ۳۰ تا ۵۰ کالری است. سه چهار هزار قدم کمتر در روز، اثری چند برابر خود سن دارد.
خبر خوب این است که بیشتر این ردیفها دست خودتان است. سن را نمیشود عوض کرد، اما عضله و تحرک و خواب را میشود. ردیف آخر برای خانمها معمولاً با پیشیائسگی و یائسگی گره خورده است؛ اگر در این سالها هستید، راهنمای لاغری در یائسگی جزئیات بیشتری دربارهی کلسیم، خواب و گرگرفتگی دارد.
بعد از ۴۰ سالگی روزی چند کالری بخورید؟
اول نیاز روزانهتان را پیدا کنید، بعد کمی از آن کم کنید. محاسبهگر TDEE با گرفتن سن، قد، وزن، جنسیت و سطح فعالیت، کالری مصرفی کل روز را تخمین میزند. حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری کمتر از این عدد، کالری هدف شماست.
دو مثال واقعیتر از یک عدد کلی:
خانمی ۴۵ ساله با قد ۱۶۵ و وزن ۸۰ کیلوگرم که کار پشت میز دارد و هفتهای چند بار پیادهروی میکند، نیاز روزانهای حدود ۱۹۵۰ تا ۲۰۰۰ کالری دارد. هدف کاهش وزن برای او حدود ۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ کالری است.
آقایی ۴۸ ساله با قد ۱۷۵ و وزن ۹۲ کیلوگرم با همان سطح فعالیت، حدود ۲۴۰۰ تا ۲۵۰۰ کالری میسوزاند و هدفش حدود ۱۹۵۰ تا ۲۱۵۰ کالری میشود.
وسوسهی میانبر در این سن زیاد است: «نصف غذا را بخورم تا زودتر تمام شود.» کسری خیلی بزرگ در میانسالی دو ضرر جدی دارد. سهم عضله در وزنی که کم میشود بالا میرود، و گرسنگی و خستگی، برنامه را چند هفته بعد متوقف میکند. همان نیم کیلو در هفته، اگر شش ماه ادامه پیدا کند، از دو ماه رژیم سخت و برگشت وزن خیلی بیشتر نتیجه میدهد.
حساب کردن دستی این اعداد، و دوباره حساب کردنشان هر بار که چند کیلو کم میکنید، برای خیلیها همان جایی است که برنامه رها میشود. فیگ فیت هدف کالری روزانه را از روی سن، قد، وزن، سطح فعالیت و سرعتی که برای کاهش وزن انتخاب میکنید حساب میکند و هر بار که وزن جدید ثبت کنید، هدفها دوباره محاسبه میشوند تا برنامه با بدن امروزتان هماهنگ بماند.
چرا پروتئین بعد از ۴۰ سالگی مهمتر میشود؟
وقتی کالری کم میشود، بدن برای تامین انرژی فقط سراغ چربی نمیرود؛ بخشی از عضله را هم مصرف میکند. در جوانی این ضرر زود جبران میشود، اما بعد از ۴۰ سالگی عضله دیرتر ساخته میشود و حفظ کردنش آسانتر از ساختن دوبارهاش است.
برای کسی که در میانسالی وزن کم میکند، مقدار رایجی که متخصصان تغذیه پیشنهاد میکنند حدود ۱٫۲ تا ۱٫۶ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است. اگر اضافه وزن زیادی دارید، این عدد را با وزن هدفتان حساب کنید، نه وزن فعلی. برای کسی که وزن هدفش ۷۰ کیلوگرم است، یعنی حدود ۸۵ تا ۱۱۰ گرم در روز.
مهمتر از جمع روزانه، تقسیمش است. به نظر میرسد عضلهی میانسال به وعدههای پرپروتئینتر بهتر پاسخ میدهد؛ پس بهجای اینکه همهی پروتئین روز در شام جمع شود، در هر وعدهی اصلی حدود ۲۵ تا ۳۵ گرم بگذارید. نقطهی ضعف بیشتر ما صبحانه است:
صبحانهی معمول
پروتئین تقریبی
نسخهی پرپروتئینتر
پروتئین تقریبی
نان و پنیر و چای
حدود ۸ تا ۱۰ گرم
نان، ۴۰ گرم پنیر و دو تخممرغ آبپز
حدود ۲۲ گرم
نان و کره و مربا
حدود ۵ گرم
نان و ۱۵۰ گرم ماست چکیده با گردو
حدود ۱۸ گرم
فقط چای و بیسکویت
کمتر از ۵ گرم
یک کاسه عدسی با یک تکه نان
حدود ۱۵ گرم
برای ناهار و شام، یک تکه گوشت یا مرغ هماندازهی کف دست، یک کفگیر حبوبات یا یک تکه ماهی، معمولاً به این عدد میرسد. فهرست خوراکیهای پرپروتئین گزینههای بیشتری برای هر وعده میدهد.
تمرین قدرتی: مهمترین ورزش میانسالی
اگر فقط وقت یک نوع ورزش را دارید، بعد از ۴۰ سالگی تمرین قدرتی را انتخاب کنید. پیادهروی برای قلب و خلقوخو عالی است، اما به عضله پیامی برای ماندن نمیدهد. وزنه، کش مقاومتی یا حتی وزن بدن این پیام را میدهد.
برای شروع، هفتهای دو جلسهی ۳۰ تا ۴۵ دقیقهای کافی است. هر جلسه اینطور باشد:
پنج تا ده دقیقه گرم کردن: راه رفتن تند، چرخاندن شانه و مچ، چند اسکوات بدون وزنه.
یک حرکت برای پا، مثل اسکوات روی صندلی یا لانج کوتاه.
یک حرکت هل دادن، مثل شنا روی دیوار یا لبهی میز، یا پرس سینه با دمبل سبک.
یک حرکت کشیدن، مثل زیربغل با کش مقاومتی یا قایقی با دمبل.
یک حرکت برای باسن و پشت، مثل پل باسن روی زمین.
یک حرکت برای میانتنه، مثل پلانک روی زانو.
از هر حرکت دو تا سه دور ۸ تا ۱۲ تکراری بزنید. وقتی ۱۲ تکرار راحت شد، حرکت را کمی سختتر کنید: وزنهی سنگینتر، کش سفتتر یا مکث بیشتر در پایین حرکت. اسم و روش انجام حرکتها را میتوانید در جستوجوی حرکات ورزشی پیدا کنید.
درد مفصل در این سن رایج است و دلیلی برای کنار گذاشتن تمرین نیست؛ دلیلی برای انتخاب حرکت مناسب است. اگر زانو اذیت میکند، اسکوات را تا ارتفاع یک صندلی محدود کنید. اگر کمر حساس است، پیش از حرکتهای خم شدنی، پل باسن و پلانک را محکم کنید. درد تیز یا دردی که تا روز بعد بماند، یعنی باید حرکت را عوض کنید یا با پزشک یا فیزیوتراپ مشورت کنید.
یک هفتهی نمونه برای کسی که تازه شروع میکند:
روز
فعالیت
شنبه
تمرین قدرتی کل بدن
یکشنبه
۳۰ دقیقه پیادهروی تند
دوشنبه
استراحت یا پیادهروی سبک
سهشنبه
تمرین قدرتی کل بدن
چهارشنبه
۳۰ دقیقه پیادهروی تند
پنجشنبه
پیادهروی سبک یا کوهپیمایی آرام
جمعه
استراحت
بعد از یکی دو ماه، اگر بدنتان آماده بود، جلسهی سوم قدرتی را اضافه کنید.
خواب، استرس و خوراکیهای آخر شب
میانسالی معمولاً پرمشغلهترین دورهی زندگی است: کار، بچهها، پدر و مادری که حالا به مراقبت نیاز دارند. این فشار مستقیم در بشقاب دیده میشود. بعد از یک روز سنگین، کاسهی تخمه جلوی تلویزیون یا میوه و شیرینی شبنشینی، آرامترین بخش روز است.
لازم نیست این لحظه را حذف کنید. کافی است اندازهاش را بدانید:
تخمه و آجیل را در یک پیشدستی کوچک بکشید و کیسه را برگردانید سر جایش. یک مشت آجیل حدود ۱۷۰ کالری دارد و مشت دوم و سوم معمولاً به حساب نمیآید.
اگر شب گرسنه میشوید، شام را سبک نکنید که بعد جبرانش را با تنقلات بکنید. شامی با پروتئین کافی، این گرسنگی را کمتر میکند.
چای و قهوه را بعد از عصر کم کنید. خواب بعد از ۴۰ سالگی حساستر است و کافئین عصر میتواند تا نیمهشب اثر بگذارد.
ساعت خواب و بیداری را ثابت نگه دارید و دستکم ۷ ساعت بخوابید. بعد از یک شب بد، اشتها فردا بیشتر است و دل آدم خوراکی شیرین میخواهد.
اگر خروپف شدید دارید، صبحها با خستگی بیدار میشوید یا اطرافیان میگویند نفستان در خواب قطع میشود، موضوع را با پزشک در میان بگذارید. وقفهی تنفسی در خواب در میانسالی کم نیست و هم روی وزن اثر دارد و هم روی سلامت قلب.
نمونه برنامه غذایی یک روز برای میانسالی
این منو حدود ۱۶۰۰ کالری و نزدیک ۱۰۰ گرم پروتئین دارد؛ مناسب کسی مثل همان خانم ۴۵ سالهی مثال بالا. اگر هدف شما بیشتر است، یک کفگیر برنج یا یک تکه نان اضافه کنید.
وعده
چه بخورید
کالری تقریبی
پروتئین تقریبی
صبحانه
املت گوجه با دو تخممرغ و یک قاشق چایخوری روغن، یک تکه نان بربری، خیار
حدود ۳۸۰
حدود ۱۶ گرم
میانوعده
۱۵۰ گرم ماست چکیده با دو گردو
حدود ۲۰۰
حدود ۱۵ گرم
ناهار
۱۲۰ گرم برنج پخته، یک کاسه خورش کرفس با گوشت کمچرب، سبزی خوردن
حدود ۵۵۰
حدود ۲۸ گرم
عصرانه
یک پرتقال و ۳۰ گرم پنیر
حدود ۱۶۰
حدود ۷ گرم
شام
۱۵۰ گرم ماهی قزلآلای کبابی، سبزیجات بخارپز با یک قاشق چایخوری روغن زیتون
حدود ۳۵۰
حدود ۳۴ گرم
جمع روز
پنج وعده
حدود ۱۶۴۰
حدود ۱۰۰ گرم
اعداد تقریبیاند و به دستور پخت و اندازهی ظرف بستگی دارند. خورش کرفس را هر هفته با قرمهسبزی، خورش بادمجان یا عدسپلو عوض کنید؛ فقط حواستان به روغن پیاز داغ باشد که در این خورشها زیاد میشود.
پیش از شروع، این چند چیز را بررسی کنید
بعد از ۴۰ سالگی، شروع برنامهی کاهش وزن بهانهی خوبی برای یک چکاپ است. پزشک معمولاً فشار خون، قند ناشتا، چربی خون و گاهی عملکرد تیروئید را بررسی میکند. کمکاری تیروئید میتواند هم وزن را بالا ببرد و هم خستگی بیاورد، و تا درمان نشود، هر برنامهای کندتر پیش میرود.
دور کمر هم عدد مهمی است، گاهی مهمتر از وزن. چربیای که دور شکم جمع میشود با خطر بیشتر دیابت و بیماری قلبی همراه است. دور کمرتان را با متر خیاطی، همسطح ناف و در حالت بازدم عادی، اندازه بگیرید و در محاسبهگر نسبت دور کمر به قد وارد کنید. اگر دور کمر کمتر از نصف قدتان باشد، معمولاً در محدودهی کمخطر هستید.
اگر ترازو کند پیش رفت چه کنید؟
در میانسالی، ترازو گاهی چند هفته تکان نمیخورد در حالی که بدن در حال تغییر است. وقتی همزمان تمرین قدرتی را شروع کردهاید، ممکن است کمی عضله بسازید و کمی چربی از دست بدهید و عدد ترازو تقریباً ثابت بماند. برای همین سه عدد را کنار هم نگه دارید: وزن هفتگی، دور کمر و وزنهای که در تمرین میزنید.
اگر هر سه بعد از سه هفته ثابت ماندهاند، روزی ۱۰۰ تا ۲۰۰ کالری دیگر کم کنید یا ۱۵ دقیقه به پیادهروی روزانه اضافه کنید. یکی را انتخاب کنید، نه هر دو را. اگر قبلاً چند بار رژیم گرفتهاید و هر بار وزن برگشته، دلایل شکست رژیمها را بخوانید؛ بیشترشان در این سن پررنگترند.
سوالات متداول
آیا کاهش وزن بعد از ۴۰ سالگی سختتر است؟
کمی کندتر است، اما نه به خاطر خود سن. کم شدن عضله، تحرک کمتر و خواب بدتر، بیشتر این تفاوت را میسازند و هر سه را میشود با تمرین قدرتی، پیادهروی و عادتهای خواب تا حد زیادی جبران کرد.
بعد از ۴۰ سالگی هفتهای چند کیلو کم کنم خوب است؟
حدود نیم کیلو در هفته برای بیشتر آدمها سرعتی است که هم عضله را حفظ میکند و هم ماندن روی برنامه را ممکن میکند. کسانی که اضافه وزن زیادی دارند، ممکن است در هفتههای اول سریعتر پیش بروند.
روزهداری متناوب برای این سن مناسب است؟
برای بعضیها راهی ساده برای کم کردن کالری است، چون پنجرهی غذا خوردن کوتاهتر میشود. اما جادویی در آن نیست و اگر باعث شود پروتئین روزانهتان کم شود یا در پنجرهی غذا پرخوری کنید، فایدهای ندارد. کسانی که داروی دیابت یا فشار مصرف میکنند، بدون مشورت پزشک سراغش نروند.
برای لاغری بعد از ۴۰ سالگی باید برنج و نان را حذف کنم؟
نه. کم کردن مقدار، مثلاً یک کفگیر برنج بهجای دو کفگیر و نخوردن نان کنار برنج، برای بیشتر آدمها کافی است. حذف کامل معمولاً چند هفته دوام میآورد و بعد با پرخوری برمیگردد.
با زانو درد هم میشود تمرین قدرتی کرد؟
در بیشتر موارد بله، و اتفاقاً عضلهی قویتر ران به زانو کمک میکند. دامنهی حرکت را کوتاه کنید، از صندلی برای اسکوات کمک بگیرید و اگر درد تیز یا ورم دارید، پیش از ادامه با پزشک یا فیزیوتراپ مشورت کنید.
چهل سالگی پایان لاغری نیست؛ فقط قواعد کمی دقیقتر شدهاند. اگر از همین هفته دو جلسه تمرین قدرتی و یک صبحانهی پرپروتئینتر را شروع کنید، چند ماه دیگر بدنی دارید که هم سبکتر است و هم قویتر.