افزایش وزن با پرکاری تیروئید؛ کالری و پروتئین در کنار درمان
انتشار: ۲۹ اسفند ۱۴۰۴
افزایش وزن با پرکاری تیروئید از درمان شروع میشود، نه از بشقاب. تا وقتی هورمون تیروئید بالاست، بدن انرژی را سریعتر از حد معمول میسوزاند و هرچه بخورید، بخشی از آن صرف همین سوختوساز تند میشود. وقتی درمان زیر نظر متخصص غدد شروع شد و هورمونها رو به تعادل رفتند، تغذیه نقش اصلیاش را پیدا میکند: کالری کافی برای جبران وزن ازدسترفته، پروتئین برای بازسازی عضله، و وزنکشی هفتگی تا وزن از هدف جلو نزند. این مطلب همراه درمان است و جای آن را نمیگیرد.
چرا پرکاری تیروئید وزن را پایین میآورد؟
هورمون تیروئید مثل پدال گاز سوختوساز بدن است. وقتی بیش از حد ترشح شود، از ضربان قلب تا حرکت روده و مصرف انرژی در حالت استراحت، همهچیز تندتر کار میکند. نتیجهاش برای خیلیها عجیب است: اشتها بیشتر شده، بیشتر هم میخورند، اما وزن پایین میرود.
سه چیز با هم وزن را کم میکنند:
مصرف انرژی بدن در حالت استراحت بالا میرود و غذایی که قبلاً وزن را ثابت نگه میداشت، دیگر کافی نیست.
بدن بخشی از انرژی را از تجزیهی عضله تامین میکند. برای همین ضعف عضلات ران و بازو، مثلاً سختی بالا رفتن از پله، در پرکاری تیروئید شایع است.
حرکت روده تند میشود و دفع بیشتر یا شلتر، فرصت جذب را کم میکند.
علائم همراه معمولاً تپش قلب، گرمایی بودن و تعریق، لرزش دست، بیخوابی، اضطراب و در خانمها تغییر قاعدگی است. اگر اینها را دارید و وزنتان بیدلیل کم شده، اولین قدم آزمایش تیروئید و ویزیت پزشک است، نه برنامه چاقی.
ترتیب درست: اول درمان، بعد افزایش وزن
خیلیها در هفتههای اول تشخیص سراغ پودر چاقی یا غذای چرب میروند و وقتی ترازو تکان نمیخورد، ناامید میشوند. مشکل از غذا نیست؛ از زمانبندی است. مسیر وزن در پرکاری تیروئید معمولاً سه مرحله دارد و هر مرحله تمرکز غذایی خودش را میخواهد:
مرحله
وضعیت بدن
تمرکز تغذیه
پیش از کنترل هورمونها
سوختوساز تند، اشتهای زیاد، تحلیل عضله
جلوگیری از کاهش بیشتر وزن؛ وعدههای منظم و پروتئین کافی
هفتهها و ماههای تنظیم درمان
هورمونها رو به تعادل، نیاز انرژی کمکم پایین میآید
افزایش وزن تدریجی؛ هر چند هفته کالری را با روند وزن تنظیم کنید
بعد از ثبات
سوختوساز نزدیک حالت عادی
برگشت به کالری نگهدارنده وقتی به وزن هدف رسیدید
نکتهی مهم در مرحله دوم است. وقتی هورمونها پایین میآیند، نیاز بدن به انرژی هم کم میشود، اما اشتها همیشه به همان سرعت عقب نمینشیند. کسی که هنوز مثل دوران پرکاری غذا میخورد، ممکن است وزنی بیش از آنچه از دست داده بود اضافه کند. افزایش وزن بعد از درمان پرکاری تیروئید شایع است و بخشی از آن همین ناهماهنگی است.
روزی چقدر کالری برای افزایش وزن لازم است؟
جواب این سوال در پرکاری تیروئید از همیشه سختتر است. ماشینحسابهای کالری، از جمله محاسبهگر TDEE، با فرمولهایی کار میکنند که برای تیروئید سالم ساخته شدهاند. تا وقتی هورمونها بالاست، نیاز واقعی بدن احتمالاً بیشتر از عددی است که ماشینحساب نشان میدهد؛ و با پیشرفت درمان، این فاصله کم میشود.
پس عدد ماشینحساب را نقطهی شروع بدانید و داور اصلی را روند وزن قرار دهید:
وقتی پزشک گفت هورمونها رو به کنترلاند، TDEE خود را تخمین بزنید و حدود ۳۰۰ کالری به آن اضافه کنید.
دو هفته با همین عدد غذا بخورید و هفتهای یک بار، صبح ناشتا، وزن کنید.
اگر وزن ثابت ماند یا پایین رفت، ۱۵۰ تا ۲۰۰ کالری اضافه کنید؛ یک لیوان شیر یا یک مشت آجیل تقریباً همین مقدار است.
اگر بیش از نیم کیلو در هفته بالا رفت، کمی کم کنید.
بعد از هر آزمایش و هر تغییر دارو، دوباره این حلقه را از سر بگیرید، چون نیاز بدنتان احتمالاً تغییر کرده است.
سرعت ۰٫۲۵ تا ۰٫۵ کیلو در هفته برای بیشتر افراد هدف مناسبی است. سریعتر از این، سهم چربی بیشتر میشود و احتمال جلو زدن از وزن هدف هم بالا میرود.
پروتئین برای بازسازی عضله
بخشی از وزنی که در پرکاری تیروئید از دست رفته، عضله است. اگر فقط کالری اضافه کنید، وزن برمیگردد اما ممکن است بیشترش چربی باشد و ضعف عضلانی سر جایش بماند. پروتئین کافی، همراه با تمرین قدرتی که در بخش بعد آمده، این را عوض میکند.
برای بزرگسالی که میخواهد عضله بازسازی کند، مقدارهای رایج بیشتر از حداقلهای عمومی است و معمولاً در حدود ۱٫۲ تا ۱٫۶ گرم به ازای هر کیلو وزن بدن گفته میشود. اگر بیماری کلیه دارید، این عدد را حتماً با پزشک هماهنگ کنید. برای فردی ۵۵ کیلویی، این یعنی حدود ۶۵ تا ۹۰ گرم در روز. چند مثال برای اینکه این عدد در روز چه شکلی دارد:
صبحانه: دو تخممرغ و ۳۰ گرم پنیر، حدود ۱۹ گرم پروتئین
میانوعده: یک کاسه ماست، حدود ۸ تا ۱۰ گرم
ناهار: یک کاسه خورش قیمه یا قرمهسبزی با گوشت، حدود ۲۰ تا ۲۵ گرم
عصرانه: یک لیوان شیر و یک مشت بادام، حدود ۱۴ گرم
شام: ۱۰۰ گرم مرغ پخته با کمی عدس، حدود ۳۵ گرم
جمع این روز حدود ۹۵ تا ۱۰۰ گرم است و غذای عجیبی هم در آن نیست. ایدههای بیشتر را در فهرست غذاهای پرپروتئین ببینید.
چه بخوریم و با چه چیزهایی احتیاط کنیم؟
رژیم خاصی پرکاری تیروئید را درمان نمیکند. با این حال چند انتخاب غذایی دوران درمان را راحتتر میکند و به حفظ استخوان و عضله کمک میکند.
کلسیم و ویتامین D
هورمون تیروئید بالا سرعت بازسازی استخوان را بالا میبرد و در طول زمان ممکن است تراکم استخوان کم شود. لبنیات مثل شیر، ماست و پنیر، کشک، و ماهیهایی که با استخوان خورده میشوند، کلسیم میرسانند. اینکه به مکمل کلسیم یا ویتامین D نیاز دارید یا نه، از روی آزمایش و با نظر پزشک معلوم میشود.
کافئین را کم کنید
چای پررنگ، قهوه و نوشابههای انرژیزا تپش قلب، لرزش و بیخوابی را بدتر میکنند. کسی که روزی شش هفت استکان چای پررنگ میخورد، احتمالاً با کمرنگ کردن چای یا جایگزین کردن چند استکانش با دمنوشهای بدون کافئین، حس بهتری خواهد داشت.
ید را بدون نظر پزشک تغییر ندهید
مصرف زیاد ید، مثلاً از قرصهای جلبک دریایی یا مکملهای ید، ممکن است بعضی انواع پرکاری تیروئید را بدتر کند. از طرف دیگر، بعضی بیماران پیش از درمان با ید رادیواکتیو برای مدتی رژیم کمید میگیرند. چون این دستورها به نوع درمان شما بستگی دارند، درباره نمک یددار و غذاهای دریایی فقط به توصیه پزشک خودتان عمل کنید.
مکملها را به پزشک بگویید
بعضی مکملها، از جمله بیوتین که در مکملهای مو و ناخن زیاد است، ممکن است جواب آزمایشهای تیروئید را به هم بریزند. پیش از آزمایش، فهرست همهی مکملها و داروهای گیاهی را به پزشک بدهید. دمنوش یا داروی گیاهیای هم که ادعای «درمان تیروئید» دارد، جای درمان را نمیگیرد.
غذای سبک برای رودهی حساس
اگر دفع شما تند است، غذاهای خیلی چرب و سرخکرده و حجم زیاد سبزی خام ممکن است حالتان را بدتر کنند. برنج و سیبزمینی پخته، نان سنگک، تخممرغ، مرغ آبپز، ماست و موز معمولاً راحتتر تحمل میشوند و همچنان کالری خوبی میرسانند. مایعات را هم فراموش نکنید؛ تعریق و دفع بیشتر، آب بدن را زودتر کم میکند.
ورزش با پرکاری تیروئید: کی و چطور؟
تا وقتی ضربان قلب بالاست و پزشک اجازه نداده، ورزش شدید را کنار بگذارید. قلبی که در حالت استراحت تند میزند، به فشار اضافه نیاز ندارد. پیادهروی سبک و حرکات کششی معمولاً در این دوره مشکلی ندارند، اما این را هم از پزشک بپرسید.
وقتی هورمونها و ضربان قلب کنترل شدند و پزشک موافقت کرد، تمرین قدرتی مهمترین ابزار برای برگرداندن عضله است. سبک شروع کنید: هفتهای دو جلسه، با حرکاتی مثل اسکوات با وزن بدن، شنای سوئدی روی دیوار، کش مقاومتی و بالا رفتن از پله. هر چند هفته کمی سختی را بیشتر کنید. اگر حین تمرین تپش قلب شدید، سرگیجه یا تنگی نفس غیرعادی داشتید، تمرین را قطع کنید و به پزشک بگویید.
مراقب برگشت بیش از حد وزن باشید
این بخش برای خیلیها غافلگیرکننده است: مشکل بعد از درمان گاهی کم ماندن وزن نیست، زیاد شدنش است. چند دلیل دارد. اشتهای دوران پرکاری عادت شده است. نیاز انرژی با کنترل هورمونها پایین آمده. و بعضی درمانها، مثل ید رادیواکتیو یا جراحی، ممکن است در ادامه به کمکاری تیروئید برسند که سوختوساز را کندتر هم میکند. اگر به این وضعیت رسیدید، مطلب لاغری با کمکاری تیروئید برای مرحله بعد به کارتان میآید.
راه پیشگیری ساده است: وزن هدف داشته باشید و روند را هفتهبههفته دنبال کنید. نوسان روزانهی ترازو در این بیماری به خاطر تغییر آب بدن و دفع ممکن است زیاد باشد، پس از روی یک بار وزنکشی تصمیم نگیرید. چند و چون وزنکشی درست را در مطلب هر چند وقت وزن کنیم؟ بخوانید.
وزن هفتگی را در فیگ فیت ثبت کنید و وزن هدفی را که با پزشک توافق کردهاید، در اپ تعیین کنید. تب «پیشرفت» وزن فعلی را کنار وزن هدف نشان میدهد و نمودار وزن را در بازههای ۹۰ روزه، ۶ ماهه و یکساله میکشد. اگر نزدیک هدف شدید، وقت است کالری را به حد نگهدارنده برگردانید. همین نمودار را میتوانید در ویزیت بعدی به پزشک نشان دهید تا او هم روند را کنار نتایج آزمایش ببیند.
سوالات متداول
چرا با پرکاری تیروئید هرچه میخورم چاق نمیشوم؟
چون هورمون تیروئید بالا سوختوساز بدن را تند میکند و بخشی از عضله را هم تجزیه میکند. تا وقتی هورمونها کنترل نشدهاند، غذای بیشتر فقط جلوی کاهش وزن بیشتر را میگیرد. با پیشرفت درمان، همان غذا کمکم وزن را بالا میبرد.
بعد از شروع درمان، وزن کی برمیگردد؟
این به نوع درمان و سرعت کنترل هورمونها بستگی دارد. بسیاری از افراد با کنترل بیماری، طی چند ماه بخشی یا همهی وزن ازدسترفته را برمیگردانند. زمانبندی دقیق را پزشک شما با توجه به آزمایشها بهتر میداند.
پودر چاقی برای پرکاری تیروئید مناسب است؟
پیش از مصرف هر پودر یا مکملی با پزشک مشورت کنید. پودرهای معتبر در اصل کربوهیدرات و پروتئین شیرند و چیزی بیش از غذای معمولی ندارند. محصولات بدون مجوز ممکن است ترکیبات اعلامنشده داشته باشند که برای قلب و تیروئید مناسب نیستند. شیر، موز و جو دوسر در مخلوطکن همان کار را میکند.
با پرکاری تیروئید میتوانم چای و قهوه بخورم؟
کافئین تپش قلب و لرزش و بیخوابی را بیشتر میکند. بسیاری از افراد با کم کردن آن در دوران درمان حس بهتری دارند. مقدار مجاز را از پزشک خودتان بپرسید، بهخصوص اگر داروی کنترل ضربان قلب مصرف میکنید.
آیا رژیم غذایی میتواند پرکاری تیروئید را درمان کند؟
نه. پرکاری تیروئید با دارو، ید رادیواکتیو یا جراحی و زیر نظر پزشک درمان میشود. تغذیه به بازسازی وزن و عضله و حفظ استخوان کمک میکند، اما علت بیماری را برطرف نمیکند.
افزایش وزن با پرکاری تیروئید مسابقه نیست. وقتی درمان کار خودش را میکند، شما سهم خودتان را انجام دهید: وعدههای منظم، پروتئین کافی، تمرین قدرتی با اجازه پزشک و نگاهی هفتگی به نمودار وزن. اگر برنامه کلیتری برای وزنگیری میخواهید، راهنمای افزایش وزن سالم را هم ببینید و هر تغییری را با متخصص غدد خودتان هماهنگ کنید.