کاهش چربی بدون از دست دادن عضله؛ راهنمای پروتئین و وزنه
انتشار: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴
برای کاهش چربی بدون از دست دادن عضله، چهار چیز را با هم رعایت کنید: کسری کالری ملایم که هفتهای حدود ۰٫۵ تا ۱ درصد وزن بدن را کم کند، روزی ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم پروتئین به ازای هر کیلو وزن، دو تا چهار جلسه تمرین با وزنه در هفته با همان وزنههای سنگین قبلی، و خواب کافی. هر کدام را حذف کنید، سهم عضله از وزنی که کم میشود بیشتر میشود.
بیشتر کسانی که رژیم سخت گرفتهاند این تجربه را دارند: ترازو پایین آمده، اما بدن شلتر و ضعیفتر از قبل است و با اولین برگشت به غذای عادی، وزن سریع برمیگردد. دلیلش معمولاً این است که بخش قابلتوجهی از وزن کمشده، عضله بوده. این راهنما نشان میدهد چطور جلوی این اتفاق را بگیرید.
چرا در رژیم عضله از دست میرود؟
عضله برای بدن گران است. نگه داشتنش انرژی و پروتئین میخواهد. وقتی کالری کم میشود، بدن دنبال صرفهجویی است و اگر دلیلی برای نگه داشتن عضله نبیند، بخشی از آن را هم برای انرژی و تامین اسیدهای آمینه خرج میکند.
سه چیز این دلیل را به بدن میدهد یا از او میگیرد:
اندازهی کسری کالری: هرچه کسری بزرگتر، فشار روی عضله بیشتر.
پروتئین: اگر کم باشد، بدن مواد لازم برای ترمیم و حفظ عضله را ندارد.
تمرین مقاومتی: پیامی است که میگوید «این عضله لازم است». بدون آن، عضله اولین چیزی است که قربانی میشود.
از دست دادن عضله فقط ظاهر را خراب نمیکند. بدن با عضلهی کمتر انرژی کمتری مصرف میکند، قدرت روزمره پایین میآید و نگه داشتن وزن بعد از رژیم سختتر میشود.
کسری کالری چقدر باشد؟
بهجای عدد ثابت، سرعت کاهش وزن را درصدی از وزن خودتان بگیرید. هفتهای ۰٫۵ تا ۱ درصد وزن بدن، برای بیشتر آدمها سرعتی است که هم چربی را کم میکند و هم عضله را حفظ:
وزن فعلی
کاهش هفتگی مناسب
۶۰ کیلو
۰٫۳ تا ۰٫۶ کیلو
۷۵ کیلو
۰٫۴ تا ۰٫۷۵ کیلو
۹۰ کیلو
۰٫۴۵ تا ۰٫۹ کیلو
۱۰۵ کیلو
۰٫۵ تا ۱ کیلو
یک قاعدهی ساده: هرچه چربی کمتری دارید، به پایین این بازه نزدیکتر بمانید. کسی که ۳۵ درصد چربی دارد، تحمل کسری بزرگتر را دارد. کسی که در ۱۸ درصد است و میخواهد به ۱۴ برسد، با سرعت زیاد عضلهی بیشتری از دست میدهد.
در عمل، کسری روزانهی ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری کمتر از نیاز بدن برای بیشتر آدمها همین سرعت را میسازد. نیاز روزانهتان را با تخمین بزنید و از آنجا شروع کنید. بعد از دو سه هفته، روند وزن نشان میدهد که عدد را باید بالا ببرید یا پایین.
برای کسی که با وزنه تمرین میکند و در کسری کالری است، ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم پروتئین به ازای هر کیلو وزن بدن در روز بازهی رایجی است. برای فردی ۷۵ کیلویی، یعنی حدود ۱۲۰ تا ۱۶۵ گرم. هرچه کسری کالری بزرگتر و بدن لاغرتر باشد، رفتن به سمت بالای بازه منطقیتر است.
اگر اضافه وزن زیادی دارید، حساب بر اساس وزن فعلی عدد خیلی بزرگی میدهد. در این حالت، پروتئین را بر اساس وزن هدفتان حساب کنید. خانمی ۹۵ کیلو با وزن هدف ۷۰ کیلو، با ۱۱۰ تا ۱۳۰ گرم در روز کاملاً پوشش داده میشود.
پروتئین را بین وعدهها پخش کنید
خوردن همهی پروتئین روز در شام، کمتر از تقسیمش بین وعدهها به کار میآید. هدف عملی: سه تا چهار وعده، هر کدام حدود ۳۰ تا ۴۰ گرم پروتئین. با غذاهای آشنا، این مقدار دور از دسترس نیست:
خوراکی
مقدار
پروتئین تقریبی
جوجهکباب یا سینهی مرغ پخته
۱۰۰ گرم
حدود ۳۰ گرم
گوشت قرمز کمچرب پخته
۱۰۰ گرم
حدود ۲۶ گرم
ماهی قزلآلای پخته
۱۰۰ گرم
حدود ۲۲ گرم
تن ماهی آبکششده
نصف قوطی (حدود ۸۰ گرم)
حدود ۲۰ گرم
تخممرغ
۲ عدد
حدود ۱۲ گرم
ماست یونانی
۱۵۰ گرم
حدود ۱۵ گرم
عدس پخته
یک لیوان
حدود ۱۸ گرم
شیر
یک لیوان
حدود ۸ گرم
اعداد تقریبیاند و با برند و طرز پخت فرق میکنند. برای ایدههای بیشتر، فهرست خوراکیهای پرپروتئین را ببینید.
رساندن پروتئین به این عدد وقتی سخت میشود که ندانید امروز چقدر خوردهاید و چقدر مانده است. فیگ فیت هدف روزانهی کالری و ماکرو را از روی بدن و سرعت انتخابیتان میسازد، و اگر عدد پروتئینش را برای دورهی تمرین کم دیدید، میتوانید هدف پروتئین را دستی تغییر دهید. فقط بدانید که عوض کردن یک ماکرو، بقیه را خودکار متعادل نمیکند؛ پس کربوهیدرات یا چربی را هم خودتان کمی پایین بیاورید تا کالری کل همان بماند.
تمرین با وزنه: چه چیزی را نگه دارید؟
بزرگترین اشتباه در دورهی کاهش چربی، سبک کردن وزنهها و بالا بردن تکرارها به امید «فرم گرفتن» است. چیزی که عضله را حفظ میکند، همان بار سنگینی است که آن را ساخته. اگر بار را پایین بیاورید، دلیل نگه داشتن عضله را از بدن گرفتهاید.
چند اصل ساده برای این دوره:
هفتهای دو تا چهار جلسه تمرین کنید. اگر مبتدی هستید، سه جلسهی تمامبدن کافی است.
حرکتهای اصلی را نگه دارید: اسکوات یا پرس پا، ددلیفت رومانیایی، پرس سینه یا شنا، زیربغل یا بارفیکس، پرس سرشانه.
وزنهها را تا جای ممکن ثابت نگه دارید. ستها را جایی تمام کنید که یکی دو تکرار دیگر در توانتان مانده باشد.
اگر خستگی زیاد شد، تعداد ستها را کم کنید، نه وزنه را.
یک دفترچهی تمرین داشته باشید و وزنه و تکرار حرکتهای اصلی را بنویسید. همین دفترچه بهترین نشانهی حفظ عضله است.
برای پیدا کردن حرکتهای جایگزین، مثلاً وقتی در خانه تمرین میکنید، جستوجوی حرکات ورزشی را ببینید.
کاردیو را دشمن نکنید، زیادش هم نکنید
پیادهروی روزانه کسری کالری را بزرگتر میکند بدون اینکه به ریکاوری عضله آسیب جدی بزند. تمرینهای هوازی خیلی سنگین و طولانی، اگر هر روز انجام شوند، ممکن است کیفیت تمرین با وزنه را پایین بیاورند. ترکیب مناسب برای بیشتر آدمها: پیادهروی تند در بیشتر روزها و حداکثر یکی دو جلسه تمرین هوازی شدیدتر در هفته.
نمونه یک روز با حدود ۱۷۵۰ کالری و ۱۴۰ گرم پروتئین
این منو برای کسی حدوداً ۷۰ تا ۸۰ کیلویی است که در کسری کالری ملایم است. اگر هدف شما بیشتر یا کمتر است، برنج و نان و روغن را کم یا زیاد کنید و منبع پروتئین هر وعده را دست نزنید.
وعده
چه بخورید
کالری تقریبی
پروتئین تقریبی
صبحانه
املت یک تخممرغ کامل و سه سفیده با یک قاشق چایخوری روغن، یک تکه نان سنگک کفدستی، ۳۰ گرم پنیر سفید، گوجه و خیار
۱۲۰ گرم قزلآلای کبابی، یک سیبزمینی کوچک آبپز، سبزیجات با یک قاشق چایخوری روغن زیتون، یک تکه نان
حدود ۴۷۰
حدود ۳۲ گرم
جمع روز
پنج وعده
حدود ۱۷۶۰
حدود ۱۴۳ گرم
روزهای دیگر جای جوجهکباب را به کباب کوبیدهی خانگی کمچرب، خورش قیمه با گوشت بیشتر و لپهی کمتر، یا عدسپلو با یک کاسه ماست بدهید. اگر برای منوهای متنوعتر ایده میخواهید، برنامه غذایی ۷ روزه پروتئین هفت روز کامل با غذای ایرانی دارد.
از کجا بفهمیم عضله را حفظ کردهایم؟
ترازو بهتنهایی جواب این سوال را نمیدهد. این نشانهها را با هم بخوانید:
نشانه
احتمالاً بیشتر چربی کم میشود
احتمالاً عضله هم از دست میرود
قدرت در حرکتهای اصلی
ثابت یا کمی رو به بالا
چند هفته پشتسرهم پایین میآید
سرعت کاهش وزن
۰٫۵ تا ۱ درصد وزن در هفته
مدت طولانی بیش از ۱ درصد در هفته
دور کمر
همپای وزن کم میشود
وزن سریع کم میشود اما دور کمر کم تغییر میکند
انرژی و خواب
تقریباً معمولی
خستگی دائمی و خواب بد
یک افت کوچک قدرت در هفتههای آخر یک دورهی طولانی کسری کالری طبیعی است. اما اگر از هفتهی دوم مدام ضعیفتر میشوید، کسری را کوچکتر کنید و پروتئین را بررسی کنید. اندازهگیری ماهانه با محاسبهگر درصد چربی بدن هم کنار این نشانهها تصویر کاملتری میدهد.
خواب و استراحت از رژیم
عضله در استراحت ترمیم میشود. کمخوابی مداوم هم گرسنگی را بیشتر میکند و هم کیفیت تمرین را پایین میآورد. هفت تا نه ساعت خواب برای بیشتر بزرگسالان هدف خوبی است.
اگر چند ماه پشتسرهم در کسری کالری بودهاید و خسته شدهاید، یک تا دو هفته غذا خوردن در حد نیاز روزانه، بدون کسری، میتواند کمک کند. این کار برنامه را خراب نمیکند؛ فشار ذهنی را کم میکند و به تمرینها جان تازهای میدهد. در این مدت پروتئین و تمرین را مثل قبل ادامه دهید.
سوالات متداول
میشود همزمان چربی کم کرد و عضله ساخت؟
برای مبتدیها، کسانی که بعد از مدتی وقفه به تمرین برگشتهاند و افرادی با چربی بالاتر، بله. به این روند «ریکامپ» میگویند و در راهنمای ریکامپ بدن برای مبتدیها جزئیاتش آمده است. برای کسی که سالها تمرین کرده و لاغر است، معمولاً حفظ عضله در دورهی کاهش چربی هدف واقعبینانهتری است.
کاردیو عضله را میسوزاند؟
کاردیوی معمولی مثل پیادهروی نه. کاردیوی خیلی زیاد و سنگین، اگر با کسری کالری بزرگ و پروتئین کم همراه شود، ممکن است به حفظ عضله آسیب بزند. با تمرین مقاومتی منظم و پروتئین کافی، کاردیوی معقول مشکلی ندارد.
برای حفظ عضله پودر پروتئین لازم است؟
نه. پروتئین وی فقط راه راحتی برای رسیدن به عدد روزانه است، وقتی با غذا به آن نمیرسید. اگر با تخممرغ، مرغ، گوشت، ماهی، لبنیات و حبوبات به هدفتان میرسید، مکمل چیزی اضافه نمیکند.
کراتین در دورهی کاهش چربی مفید است؟
کراتین مونوهیدرات از مکملهای پرمطالعه است و به حفظ عملکرد در تمرین قدرتی کمک میکند. ممکن است در روزهای اول، با جمع شدن آب در عضله، یکی دو کیلو به وزن اضافه کند؛ این چربی نیست. برای شروع لازم نیست و اول باید غذا و تمرین درست باشد.
اگر وزنم سریعتر از ۱ درصد در هفته کم شود چه؟
در دو سه هفتهی اول، بخشی از کاهش آب است و نگرانی ندارد. اگر بعد از آن هم سرعت بالا ماند، روزی ۱۰۰ تا ۲۰۰ کالری به غذایتان اضافه کنید، ترجیحاً از کربوهیدرات اطراف تمرین، تا انرژی تمرین و عضله حفظ شوند.
حفظ عضله در رژیم کار پیچیدهای نیست، فقط حوصله میخواهد: کسری کوچک، پروتئین در هر وعده و همان وزنههای سنگین. اگر بعد از چند ماه وزنههایتان سبکتر نشده و دور کمرتان کمتر شده، میدانید وزنی که کم کردهاید همان چیزی بوده که میخواستید.