ریزش مو بعد از رژیم: ۶ دلیل رایج و راهنمای تغذیه ۳ ماه اول
انتشار: ۱۳ فروردین ۱۴۰۵
ریزش مو بعد از رژیم بیشتر وقتها موقتی است و معمولاً دو تا سه ماه بعد از شروع یک رژیم سخت یا کاهش وزن سریع دیده میشود. شایعترین دلیلهایش کسری کالری خیلی زیاد، پروتئین ناکافی، کمبود آهن و روی، و حذف کامل چربی یا یک گروه غذایی است. در بیشتر موارد، وقتی تغذیه اصلاح شود، ریزش طی چند ماه کم میشود و موهای تازه دوباره رشد میکنند. اگر ریزش سکهای است، بیش از شش ماه طول کشیده یا علامت دیگری هم دارید، به پزشک مراجعه کنید.
چرا ریزش مو چند ماه بعد از شروع رژیم پیدا میشود؟
بیشتر کسانی که با این مشکل روبهرو میشوند، تعجب میکنند که چرا ریزش درست وقتی شروع شده که رژیم را تمام کردهاند یا وزنشان تازه به ثبات رسیده است. دلیلش چرخهی رشد مو است.
هر تار مو مدتی طولانی در «مرحلهی رشد» است، بعد مدتی استراحت میکند و در پایان میریزد تا موی تازه جایش را بگیرد. در حالت عادی، بخش کوچکی از موها همزمان در مرحلهی استراحتاند. وقتی بدن فشار بزرگی را تجربه میکند، مثل کاهش وزن تند، بیماری با تب بالا، جراحی یا زایمان، تعداد زیادی از موها با هم به مرحلهی استراحت میروند. این موها تا چند هفته سر جایشان میمانند و حدود دو تا سه ماه بعد، همزمان میریزند.
پزشکها به این حالت «تلوژن افلوویوم» میگویند. خبر خوبش این است که معمولاً ریشهی مو آسیب نمیبیند. وقتی عامل فشار برطرف شود، ریزش کمکم متوقف میشود و موی تازه رشد میکند. برگشتن به ضخامت قبلی اما زمان میبرد، چون مو آهسته رشد میکند و ممکن است چند ماه طول بکشد تا تفاوت در آینه دیده شود.
۶ دلیل رایج ریزش مو بعد از رژیم
این شش دلیل معمولاً تنها نمیآیند. رژیمی که کالری را خیلی پایین میآورد، تقریباً همیشه پروتئین و آهن را هم کم میکند.
۱. کسری کالری خیلی زیاد و کاهش وزن سریع
بدن وقتی انرژی کافی نمیگیرد، اولویتبندی میکند. قلب و مغز و عضلههای تنفسی اولاند و ساختن مو، که برای زنده ماندن ضروری نیست، آخر صف میرود. رژیمهای زیر ۱۰۰۰ کالری، روزههای چندروزهی آب و رژیمهای «۱۰ کیلو در یک ماه» دقیقاً همان فشاری را میسازند که موها را با هم به مرحلهی استراحت میفرستد. سرعت امن کاهش وزن برای بیشتر بزرگسالان حدود ۰٫۵ تا ۱ کیلو در هفته است.
۲. پروتئین ناکافی
مو بیشتر از پروتئینی به نام کراتین ساخته شده است. وقتی پروتئین غذا کم باشد، بدن آن را صرف کارهای حیاتیتر میکند. رژیمهایی که بیشترشان سالاد و میوه و سوپ رقیق است، یا کسانی که گوشت را حذف کردهاند و چیزی جایش نگذاشتهاند، بیشتر در معرض این مشکلاند.
۳. کمبود آهن
آهن یکی از شناختهشدهترین دلیلهای ریزش موست، بهخصوص در خانمهایی که قاعدگی سنگین دارند. ذخیرهی آهن بدن (که با آزمایشی به نام فریتین سنجیده میشود) ممکن است پایین باشد، حتی وقتی هنوز کمخونی کامل پیدا نشده است. حذف گوشت قرمز در رژیم، بدون جایگزین کردن حبوبات و منابع دیگر، این ذخیره را سریعتر خالی میکند.
۴. کمبود روی و چند ریزمغذی دیگر
روی در گوشت، مرغ، تخمهها و حبوبات هست و رژیمهای خیلی محدود ممکن است آن را کم کنند. کمبود ویتامین D و بعضی ویتامینهای گروه B هم گاهی کنار ریزش مو دیده میشوند. نکتهی مهم این است که مصرف خودسرانهی مکمل همیشه کمک نمیکند؛ زیادهروی در ویتامین A و سلنیوم خودش میتواند باعث ریزش مو شود.
۵. حذف تقریباً کامل چربی
بعضی رژیمها روغن و آجیل و زردهی تخممرغ را کاملاً حذف میکنند. بدن برای ساختن بعضی هورمونها و جذب ویتامینهای محلول در چربی (A، D، E و K) به مقداری چربی نیاز دارد. کم کردن روغن سرخکردنی منطقی است، ولی رساندن چربی به نزدیک صفر نه.
۶. عاملهای همزمان: استرس، بیماری، تیروئید و دارو
گاهی رژیم تقصیر ندارد یا فقط بخشی از ماجراست. استرس شدید، بیماری با تب بالا، کمکاری یا پرکاری تیروئید، تخمدان پلیکیستیک و بعضی داروها هم ریزش مو میآورند. ریزش ارثی (که در آقایان از شقیقهها و فرق سر شروع میشود) هم ممکن است همزمان با رژیم پیدا شود و اشتباهی به گردن رژیم بیفتد. اگر کمکاری تیروئید دارید، راهنمای لاغری با کمکاری تیروئید را هم ببینید.
از کجا بفهمید ریزش موی شما از رژیم است؟
جدول زیر کمک میکند حدس اولیه بزنید. تشخیص قطعی با پزشک است، ولی دانستن این نشانهها کمک میکند در مطب سوالهای بهتری بپرسید.
نشانه
بیشتر به چه چیزی میخورد
ریزش پخش در کل سر، دو تا سه ماه بعد از شروع رژیم سخت
تلوژن افلوویوم ناشی از کسری کالری یا کاهش وزن سریع
ریزش همراه با خستگی، رنگپریدگی و شکنندگی ناخن
احتمال کمبود آهن
عقب رفتن خط رویش مو یا کمپشت شدن فرق سر در طول سالها
ریزش ارثی
لکههای گرد و کاملاً بیمو
دلیلی غیر از رژیم؛ نیاز به معاینه
ریزش همراه با سرمایی بودن، یبوست و خشکی پوست
احتمال مشکل تیروئید
اگر نشانهها با ردیف اول جور درمیآیند و رژیمتان سخت بوده، احتمال زیادی دارد که با اصلاح تغذیه، ریزش موقتی باشد. با این حال، یک آزمایش خون ساده که معمولاً شمارش کامل خون، فریتین و هورمون تیروئید را شامل میشود، خیال را راحتتر میکند. اینکه چه آزمایشی لازم است را پزشک تعیین میکند.
برای جلوگیری از ریزش مو، روزی چقدر کالری و پروتئین لازم است؟
قدم اول این است که کسری کالریتان از حد معقول بیشتر نباشد. برای این کار باید نیاز روزانهی بدنتان را بدانید. با محاسبهگر TDEE کالری مصرفی کل روزتان را تخمین بزنید. کسری حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری از این عدد برای بیشتر بزرگسالان، کاهش وزنی در همان محدودهی امن میدهد و بدن را به حالت اضطرار نمیبرد.
پروتئین قدم دوم است. در دورهی کاهش وزن، بسیاری از متخصصان تغذیه برای بزرگسالان سالم حدود ۱٫۲ تا ۱٫۶ گرم پروتئین به ازای هر کیلو وزن بدن در روز را مناسب میدانند؛ کسانی که تمرین قدرتی دارند گاهی بیشتر. برای فردی ۷۰ کیلویی، این یعنی حدود ۸۵ تا ۱۱۰ گرم در روز. اگر بیماری کلیه دارید، مقدار پروتئین را فقط با پزشک تعیین کنید.
فیگ فیت هدف کالری روزانه را از روی قد، وزن، سن، سطح فعالیت و سرعتی که برای کاهش وزن انتخاب کردهاید حساب میکند و کنارش هدف پروتئین هم میسازد. اگر سرعت انتخابی خیلی تند باشد، هدف کالری ملایمتر میشود؛ این دقیقاً همان چیزی است که برای پیشگیری از ریزش مو لازم دارید.
راهنمای تغذیه در ۳ ماه اول بعد از ریزش
سه ماه زمان معقولی برای دیدن اثر تغییرات است: ریزش معمولاً در این مدت کم میشود، هرچند رشد دوبارهی محسوس ممکن است بیشتر طول بکشد. برنامه را به سه بخش تقسیم کنید.
ماه اول: کالری و پروتئین را به حد معقول برگردانید
اگر زیر ۱۲۰۰ کالری میخورید، کالری را تا محدودهی کسری ملایم بالا ببرید. اگر رژیمتان خیلی سخت بوده، چند هفته نزدیک کالری نگهداری بمانید.
در هر وعده یک منبع پروتئین بگذارید: دو تخممرغ یا پنیر در صبحانه، یک کف دست مرغ یا گوشت یا یک کاسه حبوبات در ناهار، ماست یا عدسی یا کوکو در شام.
ثبت غذا را دستکم چند روز انجام دهید تا بفهمید پروتئین واقعیتان چقدر است؛ بیشتر آدمها آن را بیشتر از واقعیت تخمین میزنند.
ماه دوم: آهن و روی را از غذا برسانید
منابع آهن در سفرهی ایرانی کم نیستند. گوشت قرمز کمچرب، جگر (نه هر روز، هفتهای یک بار کافی است)، عدس، لوبیا، نخود، اسفناج و جعفری. آهن گیاهی بهتر جذب میشود اگر کنارش منبع ویتامین C باشد؛ مثلاً آبلیمو روی عدسی، سالاد شیرازی کنار لوبیاپلو یا یک پرتقال بعد از ناهار. چای را درست همراه غذا ننوشید و یکی دو ساعت فاصله بدهید، چون جذب آهن را کم میکند.
برای روی، گوشت و مرغ، تخمهی کدو، حبوبات و لبنیات منابع خوبیاند. فهرست غذاهای پرپروتئین هم بیشترشان را پوشش میدهد، چون منابع پروتئین معمولاً روی و آهن هم دارند.
ماه سوم: چربی مفید و تنوع
یکی دو قاشق روغن زیتون در روز روی سالاد یا در پخت، یک مشت کوچک گردو یا بادام، و هفتهای یکی دو بار ماهی. اینها هم چربی لازم را میرسانند و هم ویتامین E. رنگهای مختلف سبزی و میوه را هم در هفته بگنجانید. در این ماه وزن کردن هفتگی را ادامه دهید تا مطمئن شوید کاهش وزن دوباره تند نشده است.
نمونه یک روز غذایی
این نمونه برای فردی حدود ۷۰ کیلویی است که روزی حدود ۱۷۰۰ تا ۱۸۰۰ کالری میخورد. اعداد تقریبیاند و به اندازهی ظرف و طرز پخت بستگی دارند.
وعده
چه بخورید
پروتئین تقریبی
صبحانه
۲ تخممرغ، یک تکه نان سنگک، گوجه و خیار، چند گردو
حدود ۱۸ گرم
میانوعده
یک کاسه ماست کمچرب با یک پرتقال
حدود ۸ گرم
ناهار
یک کفگیر برنج، یک کف دست جوجهکباب، سالاد شیرازی با آبلیمو
حدود ۳۵ گرم
عصرانه
یک مشت تخمهی کدو و یک سیب
حدود ۷ گرم
شام
یک کاسه عدسی با آبلیمو، یک تکه نان، سبزی خوردن
حدود ۱۸ گرم
جمع روز
همهی وعدهها
حدود ۸۵ گرم
اگر گیاهخوارید، جای جوجه را لوبیا یا نخود یا سویا بگیرد و سهم لبنیات و تخممرغ را بیشتر کنید. ایدههای بیشتر در برنامه چهار هفتهای گیاهخواری پرپروتئین آمده است.
مکمل برای ریزش مو بعد از رژیم لازم است؟
بیشتر محصولاتی که با عنوان «مکمل مو» فروخته میشوند، ترکیبی از بیوتین، روی و چند ویتامیناند. کمبود بیوتین در کسی که غذای متنوع میخورد نادر است و مصرف زیادش ممکن است نتیجهی بعضی آزمایشهای خون، از جمله آزمایش تیروئید، را به هم بریزد. پس اگر قرار است آزمایش بدهید، به پزشک بگویید چه مکملی مصرف میکنید.
آهن را بدون آزمایش مصرف نکنید. زیادی آهن هم برای بدن مشکلساز است و تشخیص اینکه کمبود دارید یا نه، فقط با آزمایش ممکن است. اگر آزمایش کمبود نشان داد، پزشک دوز و مدت مصرف را تعیین میکند.
مولتیویتامین معمولی در دورهای که کالری را کم کردهاید آسیبی ندارد، ولی جای غذای کافی را نمیگیرد. اول کالری و پروتئین را درست کنید؛ بیشتر اوقات همین کافی است.
مراقبت از مو در دورهی ریزش
تغذیه اصل ماجراست، ولی چند عادت ساده جلوی شکستن موهای موجود را میگیرد تا کمپشتی کمتر به چشم بیاید:
موی خیس را محکم با حوله نمالید و شانهی دندانهدرشت استفاده کنید.
شستن مو ریزش را بیشتر نمیکند. موهایی که موقع شستوشو میریزند، از قبل جدا شده بودند.
این هم مهم است که ریزش را با ترس قضاوت نکنید. شمردن تارهای روی بالش یا کف حمام فقط استرس را بالا میبرد و استرس خودش یکی از عاملهای ریزش است. یک قرار ساده بگذارید: سه ماه تغذیه را درست کنید و بعد قضاوت کنید.
سوالات متداول
ریزش مو بعد از رژیم چقدر طول میکشد؟
در بیشتر موارد، ریزش ناشی از کاهش وزن سریع حدود سه تا شش ماه ادامه دارد و بعد کمکم متوقف میشود. رشد دوبارهی محسوس ممکن است بیشتر طول بکشد. اگر ریزش بیش از شش ماه ادامه پیدا کرد، با پزشک مشورت کنید.
آیا موهایی که بعد از رژیم ریختهاند دوباره درمیآیند؟
در تلوژن افلوویوم، ریشهی مو آسیب نمیبیند و معمولاً موی تازه جایش رشد میکند. اما اگر ریزش ارثی همزمان در جریان باشد، بخشی از کمپشتی ممکن است ماندگار باشد. تشخیص این دو با متخصص پوست است.
باید رژیم را کنار بگذارم؟
لازم نیست کاهش وزن را کنار بگذارید، اما احتمالاً باید آن را آرامتر کنید. کسری کالری را ملایم کنید، پروتئین را بالا ببرید و آهن و چربی مفید را برگردانید. کاهش وزن آهستهتر هم شما را به هدف میرساند.
رژیم کتو بیشتر ریزش مو میآورد؟
هر رژیمی که در مدت کوتاه وزن زیادی کم کند یا گروهی از غذاها را کاملاً حذف کند، ممکن است ریزش بیاورد. این مخصوص کتو نیست؛ رژیمهای خیلی کمچرب و کمکالری هم همین اثر را دارند. آنچه بیشترین نقش را دارد سرعت کاهش وزن و کافی بودن پروتئین است.
بعد از عمل اسلیو ریزش مو طبیعی است؟
بعد از جراحیهای چاقی، ریزش مو در ماههای اول رایج است، چون کاهش وزن سریع است و غذا خوردن محدود. رعایت پروتئین و مکملهایی که تیم درمان تجویز کرده اهمیت زیادی دارد. مراحل تغذیه را در راهنمای رژیم بعد از اسلیو ببینید و هر تغییری را با جراح یا متخصص تغذیهتان هماهنگ کنید.
ریزش مو بعد از رژیم ترسناک است، ولی بیشتر وقتها پیغام بدن است که سرعت را کم کنید. کالری را به حد معقول برگردانید، پروتئین و آهن را از غذا برسانید و سه ماه صبر کنید. اگر نشانهای غیرعادی دیدید، معطل نکنید و سراغ پزشک بروید.