غذا خوردن شب چاق میکند؟ واقعیت شام دیروقت و کاهش وزن
انتشار: ۲۰ دی ۱۴۰۴
غذا خوردن شب، بهخودیخود چاق نمیکند. بدن ساعت نمیشناسد که کالری ساعت ۱۰ شب را جدا ذخیره کند؛ آنچه وزن را بالا میبرد جمع کالری کل روز است. مشکل این است که شب، وقتی خستهایم و جلوی تلویزیون نشستهایم، معمولاً بیشتر از آنچه فکر میکنیم میخوریم. پس اگر شام دیروقت میخورید، لازم نیست ساعتش را عوض کنید؛ کافی است بدانید شبها چقدر میخورید.
این راهنما توضیح میدهد این باور از کجا آمده، کدام بخشش درست است و کدام بخشش افسانه، و برای کسی که شیفت شب کار میکند یا دیر شام میخورد، چه چیزی واقعاً فرق میکند.
این باور از کجا آمده که شام دیروقت چاق میکند؟
جملهی «بعد از ساعت ۸ شب چیزی نخور» سالهاست دهانبهدهان میچرخد. خیلیها هم آن را امتحان کردهاند و جواب گرفتهاند. همین تجربه باعث شده فکر کنند ساعت غذا دلیل لاغری بوده است.
اما وقتی کسی قانون «شام ساعت ۸» را اجرا میکند، در عمل چند اتفاق دیگر هم میافتد:
تخمه و آجیل جلوی تلویزیون حذف میشود.
سر زدن دوباره به یخچال، ساعت ۱۲ شب، دیگر پیش نمیآید.
چای و شیرینی آخر شب کنار میرود.
خیلیها زودتر میخوابند و فردایش هوس کمتری دارند.
یعنی این قانون بیشتر از آنکه ساعت را عوض کند، کالری را کم میکند. اگر همان آدم همان شامی را که ساعت ۸ میخورد، ساعت ۱۰ بخورد و بعدش چیزی نخورد، از نظر کالری فرقی نکرده است.
بدن شبها کالری را جور دیگری حساب میکند؟
جواب کوتاه: نه آنقدر که وزن را تغییر دهد. بدن در خواب هم انرژی مصرف میکند؛ قلب میزند، نفس میکشیم، سلولها ترمیم میشوند و مغز کار میکند. سوختوساز در خواب کمی پایینتر از بیداری است، اما خاموش نمیشود. کالری شام هم ساعت ۷ صبح فردا هنوز در حال مصرف شدن است.
یک نکتهی واقعی هم وجود دارد: بدن بیشتر آدمها شبها قند را کمی کندتر از صبح جابهجا میکند. یعنی یک بشقاب برنج یکسان، شب ممکن است قند خون را کمی بیشتر و طولانیتر بالا نگه دارد. این موضوع برای کسی که دیابت یا پیشدیابت دارد مهم است، اما برای کاهش وزن، اثرش در برابر جمع کالری روزانه کوچک است.
برای اینکه تصویر روشن شود، دو روز را کنار هم بگذارید:
روز اول
روز دوم
صبحانه
۴۰۰ کالری، ساعت ۸
۴۰۰ کالری، ساعت ۸
ناهار
۶۵۰ کالری، ساعت ۱۴
۶۵۰ کالری، ساعت ۱۴
شام
۵۰۰ کالری، ساعت ۱۹
۵۰۰ کالری، ساعت ۲۲
بعد از شام
تخمه و چای شیرین، ۳۵۰ کالری
هیچ
جمع
۱۹۰۰ کالری
۱۵۵۰ کالری
کسی که در روز اول «زود شام خورده»، در عمل ۳۵۰ کالری بیشتر از روز دوم خورده است. اگر این الگو هر شب تکرار شود، روز اول وزن را بالا میبرد، نه روز دوم.
مشکل واقعی غذا خوردن شب کجاست؟
ساعت مقصر نیست، اما شب چند ویژگی دارد که خوردن را سختتر قابل کنترل میکند.
خستگی و تصمیمهای بدتر
آخر یک روز کاری، حوصلهی آشپزی و حسابوکتاب کمتر است. همین میشود که پیتزا سفارش میدهیم یا ساندویچ سر راه میگیریم. غذاهای آماده و بیرونبر معمولاً پرروغنتر و پرکالریتر از غذای خانگیاند و اندازهشان هم دست ما نیست.
گرسنگی انباشته
کسی که صبحانه نمیخورد، ناهار را سرپا میخورد و تا شب چیزی نمیخورد، ساعت ۹ شب با گرسنگی شدید به خانه میرسد. در این حالت سخت است شام را به یک بشقاب محدود کرد. بسیاری از «پرخوریهای شبانه» در واقع جبران روزی است که درست غذا نخوردهایم.
خوردن بیحواس جلوی صفحه
کاسهی تخمه یا ظرف آجیل وقتی جلوی فیلم و سریال باز میشود، معمولاً تا ته میرود. دست کار خودش را میکند و ذهن جای دیگری است. بشقاب میوهی شبنشینی هم همینطور است؛ میوه سالم است، اما سه پرتقال و یک خوشه انگور و چند خیار، روی هم یک وعدهی کامل میشود.
خواب و ریفلاکس
شام سنگین درست پیش از خواب، برای کسانی که معدهی حساس دارند، ترش کردن و سوزش سر دل میآورد. خواب منقطع هم فردایش اشتها را بیشتر میکند. یعنی شام دیروقتِ سنگین، از راه خواب بد روی غذای روز بعد اثر میگذارد، نه از راه ذخیرهی شبانهی چربی. اگر خروپف یا خواب سبک دارید، رابطهی وزن و خروپف را هم بخوانید.
شبچرهی ایرانی چند کالری دارد؟
بیشتر کالریهای شب از شام نمیآید؛ از چیزهایی میآید که بعد از شام، کنار چای و تلویزیون خورده میشود. این جدول برای سهمهایی است که معمولاً در یک شبنشینی برداشته میشود. عددها تقریبیاند و به اندازهی مشت و نوع خوراکی بستگی دارند.
خوراکی
سهم معمول
کالری تقریبی
تخمه آفتابگردان با پوست
یک مشت پر، حدود ۵۰ گرم
۱۵۰ تا ۱۸۰
پسته یا بادام
یک مشت، حدود ۳۰ گرم
۱۷۰ تا ۱۸۰
آجیل مخلوط شور
یک پیشدستی کوچک، حدود ۶۰ گرم
۳۴۰ تا ۳۸۰
چیپس
یک بستهی کوچک
۲۵۰ تا ۳۵۰
چای با دو حبه قند
یک استکان
۳۰ تا ۴۰
شیرینی خشک
دو عدد کوچک
۱۵۰ تا ۲۰۰
انگور
یک خوشهی متوسط، حدود ۲۰۰ گرم
۱۳۰ تا ۱۵۰
پرتقال
یک عدد متوسط
۶۰ تا ۷۰
خیار
یک عدد متوسط
۱۵ تا ۲۰
ماست کمچرب
یک کاسهی کوچک، حدود ۱۵۰ گرم
۸۰ تا ۹۰
یک شب معمولی با یک مشت تخمه، چند تکه آجیل، سه استکان چای شیرین و دو شیرینی، بهراحتی از ۵۰۰ کالری میگذرد. این رقم به اندازهی یک وعدهی کامل است، در حالی که هیچکس آن را «غذا» حساب نمیکند. اگر دنبال جایگزین سبکتر برای این ساعتها هستید، فهرست خوراکیهای کمکالری گزینههای زیادی دارد.
شام دیروقت را چطور سبکتر کنیم؟
اگر کار یا زندگیتان طوری است که شام همیشه ساعت ۱۰ یا ۱۱ شب است، لازم نیست با ساعت بجنگید. این تغییرها معمولاً بیشتر از عوض کردن ساعت اثر دارند:
عصرانه را جدی بگیرید. یک میانوعدهی پروتئینی حدود ساعت ۵ یا ۶، مثل یک کاسه ماست، یک تخممرغ آبپز یا یک لیوان شیر با چند گردو، نمیگذارد با گرسنگی شدید به شام برسید.
شام را در بشقاب بکشید و سر میز بخورید. غذایی که از قابلمه یا جعبهی پیتزا خورده میشود، اندازه ندارد.
نصف بشقاب را سبزی و سالاد بگذارید. سالاد شیرازی، سبزی خوردن یا سبزیجات بخارپز حجم میدهند و کالری کمی دارند.
پروتئین را نگه دارید، برنج و نان را کم کنید. شب لازم نیست کربوهیدرات را حذف کنید، اما اگر ناهار برنج خوردهاید، شام با یک تکه نان یا نصف کفگیر برنج کافی است.
بعد از شام، آشپزخانه را ببندید. مسواک زدن بلافاصله بعد از شام برای خیلیها علامتی است که «امشب تمام شد».
اگر شبچره میخواهید، یک سهم مشخص در ظرف کوچک بکشید و کیسه را برگردانید سر جایش.
چند شام سبک ایرانی برای ساعتهای دیر
عدسی با یک تکه نان سنگک و کمی سبزی خوردن
کوکو سبزی که در ماهیتابهی نچسب با یک قاشق روغن پخته شده، با ماست و خیار
املت گوجهفرنگی با دو تخممرغ و یک تکه نان
جوجهکباب یا مرغ آبپز با سالاد و نصف کفگیر برنج
خوراک لوبیا با یک تکه نان
این غذاها پروتئین کافی دارند، معده را خیلی سنگین نمیکنند و معمولاً بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالریاند. برای دیدن کالری دقیقتر هر کدام، جستوجوی کالری غذاها را ببینید.
چند ساعت قبل از خواب شام بخوریم؟
توصیهی رایج این است که شام دو تا سه ساعت پیش از خواب تمام شود. دلیل اصلیاش گوارش است، نه وزن. معدهی پر در حالت درازکش راحتتر اسید را به مری برمیگرداند و کسانی که ریفلاکس دارند، این را شبها حس میکنند.
اگر ساعت ۱ بامداد میخوابید، شام ساعت ۱۰ کاملاً منطقی است. «دیر» را باید با ساعت خواب خودتان سنجید، نه با ساعت دیواری. چیزی که توصیه نمیشود، رفتن به رختخواب با معدهی خیلی پر یا خیلی گرسنه است. گرسنگی شدید هم خواب را خراب میکند و آدم را نیمهشب سراغ یخچال میفرستد.
اگر واقعاً پیش از خواب گرسنهاید، یک خوراکی کوچک و پروتئینی بهتر از گرسنه خوابیدن است: یک لیوان شیر کمچرب، یک کاسهی کوچک ماست یا یک تکه پنیر با خیار. اینها کمتر از ۱۵۰ کالریاند و تا صبح سیرتان نگه میدارند.
شیفت شب، ماه رمضان و دیر خوابیدن چه میشود؟
برای پرستارها، نگهبانها، رانندگان و همهی کسانی که شب کار میکنند، قانون «بعد از ساعت ۸ نخور» اصلاً قابل اجرا نیست. در ماه رمضان هم بخش بزرگی از غذای روز در افطار و سحر، یعنی در ساعتهای شب، خورده میشود. اگر غذا خوردن شب بهخودیخود چاق میکرد، همهی این آدمها باید وزن اضافه میکردند؛ در حالی که وزن آنها هم مثل بقیه به جمع کالریشان بستگی دارد.
برای این گروهها چند اصل کمک میکند:
وعدهها را حول ساعت بیداریتان بچینید، نه حول ساعت روز. «صبحانه» یعنی اولین وعده بعد از بیدار شدن، هر ساعتی که باشد.
وسط شیفت شب یک وعدهی اصلی و سبک بخورید، نه چند بسته بیسکویت و کیک پشت سر هم.
در افطار، سفره را با آب و یک خوراکی سبک شروع کنید و بعد سراغ غذای اصلی بروید. زولبیا و بامیه را بشمارید و ثبت کنید، نه اینکه کنار بگذارید.
کافئین را در چند ساعت آخر شیفت کم کنید تا بعدش بتوانید بخوابید.
برای اینکه بدانید سهم کالری روزانهتان چقدر است و شام در آن چقدر جا دارد، اول نیاز روزانهتان را با محاسبهگر TDEE حساب کنید.
از کجا بفهمیم شبها زیادی میخوریم؟
راحتترین راه این است که چند روز همهچیز را ثبت کنید، از شام تا آخرین مشت تخمه. بیشتر آدمها وقتی برای اولین بار کالریهای بعد از شام را جمع میزنند، تعجب میکنند. اگر نمیدانید غذای خانگی را چطور حساب کنید، راهنمای کالریشماری غذای ایرانی روش تخمین با کفگیر و ملاقه را توضیح میدهد.
ثبت شبها یک دردسر خاص دارد: ساعت ۱۱ شب کسی حوصلهی جستوجو و وزن کردن ندارد. در فیگ فیت برای همین لحظهها کافی است از بشقاب یا جعبهی غذا عکس بگیرید تا کالری و ماکروهایش تخمین زده شود. فقط یادتان باشد همان شب ثبتش کنید، چون اسکن برای روزهای گذشته ممکن نیست. عدد اسکن تخمین است، نه اندازهگیری آزمایشگاهی، اما اگر هر شب ثبت شود، الگوی شبهایتان را روشن نشان میدهد.
بعد از یک هفته ثبت، به این سوالها نگاه کنید: چند درصد کالری روزم بعد از ساعت ۸ شب است؟ شبهایی که پرخوری کردهام، ناهار چه خورده بودم؟ کدام خوراکی بیشتر از همه تکرار شده است؟ جوابها معمولاً نشان میدهد کجا باید دست برد، و اغلب جوابش ساعت شام نیست.
سوالات متداول
خوردن شام بعد از ساعت ۸ شب چاق میکند؟
نه، اگر جمع کالری روزتان از نیاز بدنتان بیشتر نشود. ساعت شام اثر کمی روی وزن دارد. آنچه معمولاً بعد از شام دیروقت اضافه میشود، یعنی تخمه و آجیل و شیرینی، اثر بیشتری دارد.
میوه خوردن شب ضرر دارد؟
میوه شب هم همان کالری روز را دارد و ضرر خاصی ندارد. فقط اندازه را بدانید؛ بشقاب میوهی شبنشینی ممکن است به اندازهی یک وعده کالری داشته باشد. یک یا دو میوهی متوسط برای شب کافی است.
حذف شام برای لاغری خوب است؟
برای بیشتر آدمها نه. حذف شام اغلب به گرسنگی نیمهشب و پرخوری روز بعد میرسد. شام سبک با پروتئین کافی، از حذف کامل شام پایدارتر است.
اگر شب گرسنهام باشد، چه بخورم؟
یک خوراکی کوچک پروتئینی مثل یک لیوان شیر کمچرب، یک کاسه ماست یا یک تخممرغ آبپز. اینها سیرتان میکنند و معمولاً کمتر از ۱۵۰ کالری دارند.
غذای سنگین شب روی خواب اثر دارد؟
برای خیلیها بله. شام پرچرب و حجیم درست پیش از خواب ممکن است سوزش سر دل و خواب سبک بیاورد. بهتر است شام دو تا سه ساعت پیش از خواب تمام شود.
ساعت دیواری دشمن رژیم شما نیست. اگر شام را دیر میخورید، ساعتش را نگه دارید و به چیزی که بعدش میآید فکر کنید: یک عصرانهی درست، یک بشقاب مشخص و یک آشپزخانهی بسته بعد از شام. از امشب چند شب ثبت کنید تا ببینید کالریهای شبانهتان واقعاً کجاست.